Bản dịch nghĩa của tên nhãn là một dấu hiệu khác với tên gốc: văn bằng cho "Hoa Sen" không tự động trao cho bạn độc quyền chữ "Lotus" ở nước ngoài. Tuy vậy, ở nhiều nước, cơ quan nhãn hiệu so nhãn theo cả ý nghĩa, nên tên gốc và bản dịch có thể bị coi là tương tự nhau. Điều này cắt theo hai chiều: nó có thể giúp bạn chặn người khác dùng bản dịch, nhưng cũng có thể làm nhãn tiếng Việt của bạn bị chặn bởi một nhãn tiếng Anh có sẵn mang cùng nghĩa.
Phần dưới đây giải thích quan hệ pháp lý giữa nhãn gốc và bản dịch, hai chiều rủi ro, vai trò của mục dịch nghĩa khai trong đơn, những tình huống nên đăng ký bản dịch riêng và quy trình ra quyết định. Bài viết cho người làm xuất khẩu, phụ trách thương hiệu ở doanh nghiệp vừa và nhỏ đang tính đặt tên tiếng Anh hoặc tên bằng ngôn ngữ khác cho thị trường mới.
Bản dịch có phải là cùng một nhãn không
Về hình thức, chắc chắn không. "Hoa Sen" và "Lotus" là hai chuỗi chữ khác nhau, đọc lên khác nhau, nhìn khác nhau. Văn bằng được cấp cho mẫu nhãn cụ thể bạn đã nộp; phạm vi bảo hộ bắt đầu từ chính mẫu đó. Không có cơ chế tự động nào mở rộng văn bằng sang các bản dịch của nó.
Nhưng khi xét có xung đột hay không, nhiều cơ quan nhãn hiệu và toà án không chỉ nhìn hình thức. Họ xét ba khía cạnh: nhìn có giống không, đọc có giống không, và ý nghĩa có giống không. Nếu người tiêu dùng liên quan ở nước đó hiểu được cả hai ngôn ngữ, hoặc biết nghĩa của từ nước ngoài, hai nhãn có cùng ý nghĩa có thể bị coi là tương tự, nhất là khi dùng cho cùng loại hàng.
Một số nước, nổi bật là Hoa Kỳ, có cách tiếp cận dịch từ ngoại ngữ thông dụng sang tiếng Anh để so sánh khi xét đơn. Ở những nơi khác, việc so theo nghĩa phụ thuộc mức độ người tiêu dùng hiểu ngôn ngữ đó. Kết quả là không thể trả lời chung "bản dịch có được che không"; cần đặt câu hỏi cho từng nước, với từng cặp ngôn ngữ, và hỏi đại lý tại nước đó.
Hai chiều rủi ro của bản dịch
Chiều thứ nhất: nhãn tiếng Việt của bạn bị chặn bởi nhãn có sẵn cùng nghĩa. Ví dụ giả định: bạn nộp "Mặt Trời Vàng" cho đồ uống ở một nước nói tiếng Anh. Ở đó đã có nhãn "Golden Sun" cho đồ uống từ nhiều năm. Nếu cơ quan nước đó dịch tên của bạn để so sánh, đơn có thể bị từ chối vì tương tự về ý nghĩa, dù hai chuỗi chữ không có chữ cái nào chung.
Chiều thứ hai: người khác đăng ký bản dịch tên của bạn. Một đối thủ hoặc một người đầu cơ ở nước ngoài thấy nhãn tiếng Việt của bạn đang bán tốt trong cộng đồng người Việt, và nộp đơn cho bản dịch tiếng Anh. Nếu nước đó không coi hai nhãn tương tự, bạn khó ngăn; nếu có, bạn phải chứng minh, mất thời gian và tiền bạc.
Bản dịch thường yếu hơn bản gốc. Tên tiếng Việt có thể lạ tai và có khả năng phân biệt tốt ở nước ngoài, nhưng bản dịch thường là một từ thông dụng: Lotus, Golden, Sun, Star. Những từ này đã có rất nhiều nhãn, rất khó đăng ký và rất khó bảo vệ.
Bản dịch có thể thành mô tả. Tên "Ngọt Lành" cho bánh kẹo ở Việt Nam có thể được chấp nhận ở dạng ghép với yếu tố khác, nhưng dịch ra thì gần như là lời mô tả. Đăng ký bản dịch khi đó gần như vô ích.
Mục dịch nghĩa khai trong đơn: để cơ quan hiểu, không mở rộng bảo hộ
Khi nộp nhãn có từ tiếng nước ngoài, nhiều cơ quan yêu cầu khai nghĩa của từ. Đơn quốc tế theo hệ thống Madrid cũng có phần để khai bản dịch nghĩa và phiên âm của các yếu tố chữ trong nhãn. Đơn ở Việt Nam cũng có yêu cầu tương tự với chữ không phải tiếng Việt. Mục đích là để cơ quan xét đơn hiểu nhãn, đánh giá tính mô tả và xung đột, không phải để đăng ký thêm bản dịch.
Một hiểu lầm phổ biến là "đã khai nghĩa tiếng Anh trong đơn thì bản tiếng Anh cũng được bảo hộ". Không phải vậy. Nội dung khai trong mục dịch nghĩa là thông tin đi kèm, không phải một mẫu nhãn. Ngược lại, thông tin bạn khai có thể được cơ quan nước ngoài dùng để so sánh với nhãn có sẵn cùng nghĩa ở nước họ. Vì vậy, khai trung thực và chính xác, nhưng hiểu rằng phần này có thể khiến đơn bị soi về nghĩa.
Khi tên không có nghĩa, như tên tự đặt, tên riêng, nên khai rõ "không có nghĩa" hoặc theo cách cơ quan hướng dẫn. Điều này giúp tránh việc thẩm định viên tự dịch một cách sai lệch.
Khi nào nên đăng ký bản dịch riêng
Bảng dưới gợi ý cách xử lý trong các tình huống hay gặp. Đây là nguyên tắc chung; quyết định cuối cùng nên dựa trên kết quả tra trùng và ý kiến đại lý tại nước đó.
| Tình huống | Nên đăng ký bản dịch? | Lý do |
|---|---|---|
| Bạn dự định dùng bản dịch làm tên bán hàng chính ở thị trường đó | Nên | Thứ được dùng thật phải là thứ được bảo hộ |
| Bản dịch là từ thông dụng, đã có nhiều nhãn | Thường không | Khó được cấp; nếu được thì phạm vi rất hẹp |
| Bản dịch là lời mô tả hàng hoá | Không | Gần như không thể được bảo hộ; tốn công vô ích |
| Nhãn tiếng Việt bán mạnh trong cộng đồng người Việt ở nước đó, bản dịch có nét riêng | Cân nhắc | Phòng người khác đăng ký bản dịch để chen vào |
| Bạn không định dùng bản dịch | Thường không | Văn bằng không dùng có thể bị chấm dứt ở nhiều nước sau một thời gian |
| Tên gốc là tên tự đặt, không có nghĩa | Không áp dụng | Không có bản dịch; chỉ cần chú ý phiên âm |
Dòng thứ năm quan trọng hơn nhiều người nghĩ. Ở nhiều nước, văn bằng không được sử dụng trong một thời gian liên tục có thể bị người khác yêu cầu chấm dứt. Đăng ký bản dịch "cho chắc" mà không dùng có thể chỉ là chi phí.
Quy trình ra quyết định với bản dịch
Trước khi nộp nhãn tiếng Việt ra nước ngoài, đi qua các bước sau để biết bản dịch có cần xử lý không:
- Viết ra nghĩa sát nhất của tên tiếng Việt bằng ngôn ngữ chính của nước đến. Nếu tên có nhiều nghĩa, liệt kê hết.
- Tra xem ở nước đó đã có nhãn nào mang chính các nghĩa đó cho cùng loại hàng chưa. Phần tra này là việc trước khi nộp, xem thêm TraCuuThuongHieu.com.
- Nếu đã có nhãn cùng nghĩa, hỏi đại lý tại nước đó: cơ quan có xu hướng so theo nghĩa không, nhất là với tiếng Việt.
- Quyết định tên bán hàng chính ở thị trường đó: tên tiếng Việt không dấu, bản dịch, hay một tên mới.
- Nếu dùng bản dịch làm tên chính, xử lý nó như một nhãn mới: kiểm ngôn ngữ, tra trùng, nộp đơn riêng.
- Nếu chỉ dùng tên tiếng Việt, cân nhắc có cần đăng ký phòng bản dịch không, theo bảng ở trên.
- Ghi lại quyết định và lý do trong hồ sơ nhãn hiệu, để khi mở rộng sang nước khác không phải làm lại từ đầu.
Bước 1 và 2 thường cho kết quả bất ngờ. Những cái tên tiếng Việt mà người Việt thấy rất riêng, khi dịch ra lại trùng nghĩa với vô số nhãn ở nước ngoài.
Ví dụ giả định: trà sen sang hai thị trường
Ví dụ giả định: một cơ sở trà ở Hà Nội có nhãn "Sen Tây Hồ" và chuẩn bị bán sang Úc và Đức. Ở Úc, khách chính là người Việt và người châu Á; ở Đức, khách chủ yếu là người bản xứ qua cửa hàng trà chuyên biệt. Nhà phân phối ở Đức đề nghị đổi tên bán hàng thành bản dịch tiếng Anh để dễ đọc.
Cơ sở tra thử và thấy chữ "Lotus" cho trà đã có rất nhiều nhãn ở cả hai thị trường. Bản dịch vì thế rất yếu, khó đăng ký, và nếu dùng sẽ rất dễ đụng nhãn có sẵn. Ngược lại, tên tiếng Việt không dấu có nét riêng, dù phần "Tây Hồ" là địa danh và phần "Sen" là nguyên liệu.
Cơ sở quyết định giữ tên tiếng Việt làm tên chính ở cả hai nước, thêm một hình đặc trưng để tăng khả năng phân biệt, và trên bao bì ở Đức ghi thêm một dòng mô tả bằng tiếng Đức nói rõ đây là trà ướp hoa sen. Dòng mô tả không được đăng ký, vì nó là thông tin sản phẩm, không phải nhãn. Cách làm này tránh được bản dịch yếu mà người mua vẫn hiểu mình đang mua gì.
Những lỗi hay gặp với bản dịch
Từ những hồ sơ hay gặp ở doanh nghiệp nhỏ, có thể gom lại các lỗi sau:
- Tin rằng văn bằng tiếng Việt đã che bản dịch, nên để nhà phân phối dùng bản dịch tự do rồi không ai đăng ký.
- Đăng ký bản dịch là từ thông dụng, mất phí mà văn bằng gần như không có giá trị bảo vệ.
- Dịch sai nghĩa vì dùng công cụ dịch máy, ra một tên tiếng Anh ngô nghê hoặc mang nghĩa khác.
- Dùng song song nhiều bản dịch ở các nước khác nhau mà không thống nhất, làm phân tán nhận diện.
- Không kiểm nghĩa của tên gốc trước khi nộp, đến khi bị từ chối vì xung đột về nghĩa mới biết.
- Để bản dịch đứng to hơn tên gốc trên bao bì trong khi chỉ tên gốc được đăng ký, nên bằng chứng sử dụng ở nước đó chủ yếu là cho một cái tên không có văn bằng, còn văn bằng thì gắn với cái tên ít ai thấy.
Cách tránh chung: coi mỗi bản dịch là một quyết định nhãn hiệu riêng, có kiểm, có tra, có lý do, chứ không để nó tự hình thành trên thị trường.
Câu hỏi thường gặp
Đã khai nghĩa tiếng Anh trong đơn Madrid thì bản tiếng Anh có được bảo hộ không?
Không. Phần dịch nghĩa khai trong đơn là thông tin giúp cơ quan hiểu nhãn, không phải một mẫu nhãn được bảo hộ. Muốn bảo hộ bản tiếng Anh, phải nộp nó như một nhãn riêng.
Nhãn tiếng Việt có thể bị từ chối vì trùng nghĩa với nhãn tiếng Anh có sẵn không?
Có thể, ở những nước so nhãn theo ý nghĩa, nhất là khi người tiêu dùng liên quan hiểu tiếng Việt hoặc cơ quan có thói quen dịch từ ngoại ngữ. Mức độ khác nhau giữa các nước, cần hỏi đại lý tại nước đó.
Tên tự đặt không có nghĩa thì khai thế nào?
Khai rõ là tên không có nghĩa, theo cách cơ quan hướng dẫn. Việc này giúp tránh thẩm định viên tự gán nghĩa, và cũng là lợi thế: tên không có nghĩa thường ít bị xung đột về ý nghĩa.
Có nên đăng ký bản dịch chỉ để phòng người khác không?
Chỉ khi bản dịch có nét riêng và có nguy cơ thật bị người khác dùng. Ở nhiều nước, văn bằng không dùng trong một thời gian liên tục có thể bị yêu cầu chấm dứt, nên đăng ký phòng mà không dùng có thể không giữ được lâu.
Dùng bản dịch trên bao bì như dòng mô tả thì có cần đăng ký không?
Nếu dòng đó chỉ mô tả sản phẩm, không dùng như tên nhãn, thì không cần và cũng thường không đăng ký được. Điều cần làm là trình bày để người mua thấy rõ tên nhãn là phần nào, dòng mô tả là phần nào.