Khi ra nước ngoài, một nhãn tiếng Việt có dấu gần như luôn bị người mua, nhà phân phối và cả cơ quan nhãn hiệu bên kia đọc, gõ và tra ở dạng không dấu. Vì vậy câu hỏi không phải là "dấu có đẹp không", mà là: dạng nào của tên sẽ được dùng thật trên thị trường đó, và dạng ấy đã được bảo hộ chưa. Với phần lớn doanh nghiệp xuất khẩu nhỏ, cách an toàn là bảo đảm dạng không dấu được bảo hộ, còn dạng có dấu giữ lại như một phần nhận diện.
Bài này đi qua những gì xảy ra với dấu tiếng Việt ở nước ngoài, ba kiểu rủi ro khi bỏ dấu, ràng buộc của hệ thống Madrid (mẫu nhãn quốc tế phải giống nhãn cơ sở ở Việt Nam), bảng so sánh ba phương án và quy trình chọn dạng chữ trước khi nộp. Cách Cục Sở hữu trí tuệ xét chữ có dấu và không dấu cho đơn trong nước được bàn riêng ở NhanHieuVietNam.com; ở đây chỉ bàn chiều đi ra.
Dấu tiếng Việt gặp chuyện gì khi ra nước ngoài
Tiếng Việt viết bằng chữ Latinh, nên ai cũng nghĩ tên nhãn sẽ đi ra nước ngoài nguyên vẹn. Thực tế, phần chữ cái đi được, còn phần dấu thì rơi rớt dọc đường. Bàn phím của người mua ở Đức, Úc hay Hàn Quốc không có sẵn dấu tiếng Việt, nên họ gõ tên không dấu khi tìm trên sàn và trên công cụ tìm kiếm. Nhà phân phối in hoá đơn, chứng từ, bảng giá bằng phần mềm của họ, nhiều khi cũng bỏ dấu. Đến lúc khách nhắc tên với nhau, họ gọi theo cách phát âm của tiếng mẹ đẻ chứ không theo thanh điệu tiếng Việt.
Ở phía cơ quan nhãn hiệu, chuyện cũng không đơn giản. Một số nước cho nộp nhãn dưới dạng "ký tự chuẩn", nghĩa là chữ được bảo hộ không phụ thuộc kiểu phông, nhưng chỉ chấp nhận ký tự trong một bộ nhất định. Chữ có hai dấu chồng như ệ, ở, ữ có thể nằm ngoài bộ đó; khi ấy nhãn có thể phải nộp như nhãn có yếu tố hình, hoặc chữ được ghi nhận ở dạng khác với ý bạn. Quy định cụ thể của từng nước cần hỏi đại lý tại nước đó.
Còn một điểm ít người để ý: cơ sở dữ liệu nhãn hiệu của nhiều nước tra theo dạng không dấu. Khi có người nộp một tên giống bạn nhưng không dấu, thẩm định viên bên kia sẽ so hai tên gần như là một. Ngược lại, nếu bạn chỉ có văn bằng cho dạng có dấu, khi đi đòi quyền với người dùng dạng không dấu, bạn phải lập luận thêm một bước rằng hai dạng tương tự nhau, thay vì chỉ đưa văn bằng ra.
Bỏ dấu thì đổi nghĩa: ba kiểu rủi ro hay gặp
Tên không dấu trùng với một từ có nghĩa trong ngôn ngữ nước kia. Ví dụ giả định: nhãn trà "Mát" khi bỏ dấu thành "Mat", là một từ tiếng Anh thông dụng chỉ tấm thảm. Ở thị trường nói tiếng Anh, cái tên vừa mất nét riêng vừa có thể bị coi là yếu nếu dùng cho hàng gia dụng. Tên "Mây" bỏ dấu thành "May", trùng một từ rất thông dụng và gần như không có khả năng phân biệt khi đứng một mình.
Hai tên khác nhau ở Việt Nam thành một tên ở nước ngoài. Ở Việt Nam, "Bà Tư" và "Ba Tư" là hai tên khác hẳn nhau. Ở nước ngoài, cả hai đều thành "Ba Tu". Nếu một doanh nghiệp Việt khác cũng xuất khẩu hàng cùng loại với tên chỉ khác dấu, hai bên sẽ va nhau ở thị trường nước ngoài dù ở trong nước sống yên ổn nhiều năm.
Tên không dấu đọc lên thành một từ nhạy cảm. Có những âm tiết vô hại trong tiếng Việt nhưng khi bỏ dấu và đọc theo cách người bản xứ đọc thì nghe như một từ thô hoặc buồn cười. Rủi ro này được bàn kỹ ở bài về tên mang nghĩa xấu, nhưng nó bắt đầu từ chính quyết định bỏ dấu, nên cần kiểm ngay ở bước này.
Bản không dấu yếu hơn bản có dấu về khả năng phân biệt. Dấu đôi khi là thứ duy nhất làm tên trông lạ. Bỏ dấu đi, tên thành một chuỗi chữ dễ trùng với nhãn có sẵn ở nước ngoài. Điều này không có nghĩa phải giữ dấu bằng mọi giá, mà là bạn cần biết bản không dấu đứng một mình có đủ sức không.
Đi qua Madrid: mẫu nhãn quốc tế phải giống nhãn cơ sở
Nếu bạn định nộp đơn quốc tế qua Cục Sở hữu trí tuệ theo hệ thống Madrid, có một ràng buộc quyết định mọi thứ: mẫu nhãn trong đơn quốc tế phải giống mẫu nhãn trong đơn hoặc văn bằng cơ sở ở Việt Nam. Bạn không thể có văn bằng Việt Nam cho "Mây Trắng" có dấu rồi nộp Madrid cho "May Trang" không dấu, vì đó là hai mẫu nhãn khác nhau.
Hệ quả thực tế: nếu muốn bảo hộ dạng không dấu ở nước ngoài qua Madrid, bạn cần có một đơn cơ sở ở Việt Nam cho đúng dạng không dấu. Nhiều doanh nghiệp đã có văn bằng cho bản có dấu từ lâu, đến lúc xuất khẩu mới thấy phải nộp thêm một đơn trong nước cho bản không dấu để làm cơ sở. Việc đó tốn thêm thời gian, và trong thời gian chờ, người khác có thể nộp trước ở nước ngoài.
Ngược lại, nếu đi đường nộp trực tiếp từng nước qua đại lý, bạn không bị ràng buộc bởi mẫu nhãn ở Việt Nam và có thể nộp ngay bản không dấu ở nước đó. Nhưng khi đó bạn mất lợi thế một đơn chỉ định nhiều nước, và quyền ưu tiên theo Công ước Paris chỉ dùng được khi đơn ở nước ngoài là cùng một nhãn với đơn đầu tiên. Vì vậy, quyết định dạng chữ nên đi cùng quyết định đường nộp, không tách rời.
So sánh ba phương án
Bảng dưới tóm tắt ba cách làm phổ biến. Không phương án nào đúng cho mọi doanh nghiệp; chọn theo tên cụ thể, thị trường và ngân sách.
| Phương án | Điểm mạnh | Điểm yếu | Hợp với |
|---|---|---|---|
| Chỉ bảo hộ dạng có dấu | Giữ nguyên nhận diện; một đơn cơ sở sẵn có dùng được cho Madrid | Dạng thị trường thật sự dùng (không dấu) không có văn bằng riêng; có thể vướng bộ ký tự của cơ quan nước ngoài | Hàng bán chủ yếu cho cộng đồng người Việt ở nước ngoài, tên có dấu là điểm nhận biết chính |
| Chỉ bảo hộ dạng không dấu | Khớp cách gõ, tra và gọi tên ở nước ngoài; dễ nộp ở mọi nước | Có thể yếu hơn về khả năng phân biệt; nếu đi Madrid cần đơn cơ sở không dấu | Hàng bán cho người bản xứ, kênh siêu thị và sàn quốc tế |
| Bảo hộ cả hai dạng | Phủ cả nhận diện lẫn cách dùng thực tế; dễ đòi quyền với người dùng tên gần giống | Tốn thêm đơn và phí ở mỗi nước; phải quản lý hai văn bằng | Nhãn chủ lực, thị trường lớn, có dấu hiệu bị nhòm ngó |
| Nộp một mẫu gồm cả hai dòng có dấu và không dấu | Một đơn thể hiện cả hai cách viết | Phạm vi bảo hộ gắn với tổ hợp; dùng riêng từng dòng có thể bị coi là dùng khác mẫu | Ít khi là lựa chọn tốt; chỉ khi đại lý nước đó khuyên |
Phương án cuối được nhiều người nghĩ tới đầu tiên vì có vẻ "được cả hai", nhưng trên thực tế thường cho phạm vi hẹp nhất: văn bằng bảo hộ cái tổ hợp hai dòng, trong khi trên bao bì và trên sàn bạn chỉ dùng một dòng. Muốn được cả hai, nộp hai mẫu riêng.
Quy trình chọn dạng chữ trước khi nộp ra nước ngoài
Làm theo thứ tự này trước khi chốt mẫu nhãn cho đơn quốc tế hoặc đơn nộp trực tiếp:
- Viết ra mọi dạng của tên: có dấu, không dấu, viết liền, viết tách, viết hoa toàn bộ. Đây là những dạng người nước ngoài có thể dùng.
- Hỏi người bản xứ hoặc người làm việc lâu năm ở thị trường đó: dạng không dấu đọc lên nghe thế nào, có trùng từ nào trong ngôn ngữ của họ không.
- Kiểm xem dạng không dấu có bị nhãn có sẵn ở nước đó chặn không. Phần tra này là việc trước khi nộp, xem cách làm ở TraCuuThuongHieu.com.
- Hỏi đại lý tại nước đó: chữ có dấu của bạn có nằm trong bộ ký tự chuẩn của cơ quan nước họ không, nếu không thì sẽ được ghi nhận thế nào.
- Chọn dạng sẽ dùng thật trên bao bì xuất khẩu, trên sàn và trong hợp đồng. Dạng được bảo hộ phải là dạng được dùng.
- Nếu đi Madrid, kiểm đơn cơ sở ở Việt Nam đã đúng dạng đó chưa; chưa thì nộp đơn trong nước cho dạng đó trước.
- Ghi quyết định vào hồ sơ nhãn hiệu của doanh nghiệp, kèm lý do, để người kế nhiệm không đổi tuỳ tiện.
Bước 5 thường bị bỏ qua nhất. Rất nhiều doanh nghiệp đăng ký một dạng, rồi bộ phận thiết kế bao bì xuất khẩu lại dùng một dạng khác, đến lúc cần chứng minh sử dụng ở nước ngoài thì hai thứ không khớp.
Ví dụ giả định: một nhãn bánh tráng đi Úc
Ví dụ giả định: một cơ sở ở Tây Ninh làm bánh tráng phơi sương, có văn bằng Việt Nam cho nhãn "Sương Sớm" kèm hình chiếc nón. Cơ sở bắt đầu bán qua một nhà nhập khẩu ở Úc, khách gồm cả người Việt lẫn người bản xứ. Trên kệ siêu thị châu Á bên đó, nhà nhập khẩu in tên trên bảng giá là "Suong Som", khách bản xứ gọi theo cách đọc của họ.
Khi cơ sở muốn đăng ký ở Úc, lựa chọn đầu tiên là nộp Madrid dựa trên văn bằng có sẵn. Cách đó nhanh, nhưng thứ được bảo hộ là tổ hợp chữ có dấu kèm hình nón. Nếu sau này có người dùng "Suong Som" chữ trần cho bánh tráng, cơ sở phải chứng minh hai nhãn tương tự gây nhầm lẫn, chứ không có văn bằng cho đúng dạng đó.
Phương án cân bằng hơn: nộp thêm ở Việt Nam một đơn cho chữ "SUONG SOM" không dấu, dạng chữ thường không kèm hình, rồi dùng đơn đó làm cơ sở cho đơn Madrid chỉ định Úc và vài nước dự định bán. Nhãn kết hợp có dấu và hình vẫn giữ ở Việt Nam. Trong lúc chờ, cơ sở thống nhất với nhà nhập khẩu rằng mọi chứng từ, bảng giá bên Úc ghi đúng một cách viết, để sau này có bằng chứng sử dụng sạch sẽ.
Những lỗi hay gặp với chữ có dấu
Các lỗi dưới đây xuất hiện nhiều trong hồ sơ của doanh nghiệp nhỏ lần đầu đi ra nước ngoài:
- Tin rằng văn bằng cho bản có dấu tự động che bản không dấu. Ở nhiều nước có thể lập luận được, nhưng đó là lập luận, không phải quyền có sẵn trên giấy.
- Nộp Madrid với mẫu nhãn khác đơn cơ sở, ví dụ bỏ dấu hoặc đổi kiểu chữ cho "hợp với nước ngoài". Đơn sẽ bị yêu cầu sửa hoặc không được chấp nhận.
- Để nhà phân phối tự chọn cách viết không dấu, mỗi nơi một kiểu: chỗ viết liền, chỗ viết tách, chỗ thêm chữ. Bằng chứng sử dụng sau này rời rạc.
- Không kiểm nghĩa của bản không dấu trong ngôn ngữ nước đến, đến khi hàng đã lên kệ mới phát hiện tên nghe kỳ.
- Chỉ hỏi người Việt ở nước ngoài mà không hỏi người bản xứ. Người Việt đọc tên theo thói quen tiếng Việt nên không thấy vấn đề người bản xứ thấy.
- Đổi dạng chữ giữa chừng sau khi đã nộp đơn, khiến văn bằng và cách dùng thật không còn khớp.
Phần lớn lỗi trên không tốn tiền để tránh, chỉ tốn một buổi ngồi lại trước khi nộp. Sửa sau khi đã có văn bằng ở nước ngoài thì thường phải nộp đơn mới.
Câu hỏi thường gặp
Văn bằng Việt Nam cho tên có dấu có giúp gì ở nước ngoài không?
Bản thân văn bằng Việt Nam không có hiệu lực ở nước ngoài. Nó có ích ở hai chỗ: làm đơn cơ sở nếu bạn đi Madrid, và làm căn cứ ngày nộp đầu tiên để hưởng quyền ưu tiên 6 tháng theo Công ước Paris khi nộp cùng một nhãn ở nước khác.
Có thể nộp Madrid cho bản không dấu khi đơn cơ sở là bản có dấu không?
Không. Mẫu nhãn trong đơn quốc tế phải giống mẫu nhãn cơ sở. Muốn bảo hộ bản không dấu qua Madrid, bạn cần một đơn hoặc văn bằng Việt Nam cho đúng bản không dấu làm cơ sở, hoặc nộp trực tiếp ở từng nước qua đại lý.
Nên viết tên không dấu liền hay tách khi đăng ký ở nước ngoài?
Chọn cách bạn sẽ dùng thật trên bao bì và trên sàn. Viết liền thường trông giống một từ riêng và dễ nhớ hơn với người nước ngoài; viết tách giữ được nhịp tiếng Việt. Quan trọng nhất là thống nhất một cách và dùng đúng cách đó ở mọi nơi.
Nộp một mẫu gồm cả dòng có dấu và dòng không dấu có lợi không?
Thường không như mong đợi. Văn bằng khi đó bảo hộ tổ hợp hai dòng; nếu thực tế bạn chỉ dùng một dòng, phạm vi bảo hộ và bằng chứng sử dụng đều có thể bị tranh cãi. Muốn bảo hộ cả hai, nộp hai mẫu riêng, và hỏi đại lý tại nước đó trước khi quyết.
Làm sao biết chữ có dấu của mình có được cơ quan nước ngoài ghi nhận đúng không?
Hỏi đại lý tại nước đó về bộ ký tự mà cơ quan nhãn hiệu của họ chấp nhận cho dạng chữ chuẩn. Sau khi có kết quả, đọc kỹ cách nhãn được ghi trên văn bằng hoặc trên hồ sơ đăng ký quốc tế, đối chiếu từng chữ cái và dấu.
Hàng chỉ bán cho người Việt ở nước ngoài thì có cần bản không dấu không?
Khách người Việt nhận ra tên có dấu, nhưng sàn, siêu thị và đối thủ ở nước đó vẫn làm việc bằng dạng không dấu. Nếu tên có thể bị người khác dùng ở dạng không dấu, đăng ký thêm bản không dấu là cách phòng rẻ hơn tranh chấp về sau.