Hệ thống Madrid đứng trên hai điều ước riêng: Thoả ước Madrid ra đời cuối thế kỷ 19 và Nghị định thư Madrid ký năm 1989. Việt Nam là thành viên của cả hai, gia nhập Nghị định thư năm 2006; giữa những nước cùng tham gia cả hai văn kiện, quan hệ nay do Nghị định thư điều chỉnh. Nói gọn, gần như mọi đơn quốc tế doanh nghiệp Việt Nam nộp hôm nay đều chạy theo luật chơi của Nghị định thư.
Nhiều tài liệu cũ, kể cả tài liệu tiếng Việt in trước năm 2006, vẫn mô tả Madrid theo Thoả ước: chỉ được nộp khi đã có văn bằng, nước chỉ định có một năm để từ chối, mất đăng ký cơ sở là mất hết không có đường cứu. Đọc những tài liệu đó mà không biết bối cảnh, bạn sẽ hiểu sai cả lợi thế lẫn rủi ro của hệ thống. Bài này đặt hai văn kiện cạnh nhau, chỉ ra điểm khác mà doanh nghiệp xuất khẩu thực sự cảm nhận được.
Vì sao một hệ thống lại có hai điều ước
Thoả ước Madrid là điều ước cũ, được nhiều nước châu Âu dùng suốt nhiều thập kỷ. Nó có vài đặc điểm khiến các nước lớn ngần ngại tham gia: chỉ cho phép nộp quốc tế khi nhãn đã được đăng ký ở nước gốc, thời hạn để nước chỉ định từ chối khá ngắn, ngôn ngữ làm việc ban đầu chỉ là tiếng Pháp, và cơ chế phí không bù đủ công thẩm định của những cơ quan xét nghiệm kỹ.
Nghị định thư Madrid ra đời để gỡ những điểm vướng đó. Nó là một điều ước độc lập, nước nào cũng có thể tham gia riêng Nghị định thư mà không cần vào Thoả ước. Nhờ vậy, nhiều nền kinh tế lớn có cơ quan thẩm định chặt mới gia nhập hệ thống, và Madrid trở thành con đường quốc tế phổ biến như ngày nay.
Trong một thời gian dài, hai văn kiện cùng tồn tại và có một điều khoản gọi là "điều khoản bảo vệ" quyết định văn kiện nào áp dụng khi hai nước đều là thành viên của cả hai. Điều khoản này đã được sửa, và kết quả hiện nay là: giữa các nước cùng tham gia cả hai, Nghị định thư được áp dụng. Thoả ước gần như chỉ còn ý nghĩa lịch sử, hoặc ý nghĩa với những trường hợp hiếm còn sót lại. Nếu bạn cần biết chính xác văn kiện nào áp dụng cho một nước cụ thể, hãy đối chiếu danh sách thành viên hiện hành do WIPO công bố.
Đặt hai văn kiện cạnh nhau
Bảng dưới so những điểm mà người nộp đơn thực sự gặp. Cột Thoả ước giúp bạn đọc hiểu tài liệu cũ; cột Nghị định thư là cách hệ thống đang vận hành với đơn của doanh nghiệp Việt Nam.
| Điểm so sánh | Theo Thoả ước Madrid | Theo Nghị định thư Madrid |
|---|---|---|
| Cơ sở để nộp quốc tế | Chỉ được dựa trên nhãn đã được đăng ký ở nước gốc | Được dựa trên đơn đang chờ xét hoặc nhãn đã đăng ký |
| Thời hạn nước chỉ định từ chối | 12 tháng | 12 tháng, hoặc 18 tháng nếu nước đó tuyên bố kéo dài (có thể dài hơn khi có phản đối) |
| Khi đăng ký cơ sở bị huỷ trong 5 năm đầu | Đăng ký quốc tế mất hiệu lực tương ứng, không có đường chuyển | Mất hiệu lực tương ứng nhưng được chuyển đổi thành đơn quốc gia trong 3 tháng, giữ ngày |
| Ngôn ngữ làm việc | Ban đầu chỉ tiếng Pháp | Anh, Pháp, Tây Ban Nha |
| Cơ chế phí theo nước | Chủ yếu là phí bổ sung chung | Nước thành viên được chọn thu phí riêng gần với phí quốc gia |
Ba hàng đầu là ba điểm ảnh hưởng nhiều nhất tới chiến lược. Được nộp dựa trên đơn đang chờ nghĩa là bạn không phải đợi văn bằng Việt Nam mới đi ra; được chuyển đổi nghĩa là rủi ro "tấn công trung tâm" có lối thoát; thời hạn 18 tháng nghĩa là có nước sẽ trả lời bạn chậm hơn.
Bốn hệ quả thực tế với doanh nghiệp xuất khẩu
Bạn được đi ra sớm. Vì Nghị định thư cho phép dựa trên đơn đang chờ, một doanh nghiệp vừa nộp đơn nhãn hiệu ở Việt Nam có thể nộp quốc tế ngay, thay vì chờ Cục Sở hữu trí tuệ cấp văn bằng. Kết hợp với quyền ưu tiên Công ước Paris 6 tháng, ngày ưu tiên ở các nước chỉ định có thể lùi về đúng ngày nộp đơn Việt Nam, miễn bạn nộp quốc tế và khai ưu tiên trong hạn.
Nhưng đi sớm thì phụ thuộc lâu hơn. Đơn cơ sở đang chờ có thể bị từ chối một phần hoặc toàn bộ. Nếu điều đó xảy ra trong 5 năm kể từ ngày đăng ký quốc tế, phần tương ứng ở mọi nước chỉ định cũng rơi theo. Đi sớm là đánh đổi tốc độ lấy rủi ro, nên cần chắc đơn Việt Nam đủ vững.
Có nước trả lời chậm. Với nước đã tuyên bố thời hạn 18 tháng, bạn có thể chờ khá lâu mới biết nhãn có được chấp nhận không. Kế hoạch tung hàng nên tính tới khoảng chờ này, nhất là khi in bao bì số lượng lớn.
Tài liệu cũ dễ làm bạn tính sai. Nếu cố vấn nội bộ hay đối tác dựa vào sách cũ và khẳng định "phải có văn bằng mới nộp được" hoặc "mất đơn gốc là mất trắng", hãy kiểm lại bằng thông tin hiện hành của WIPO hoặc Cục Sở hữu trí tuệ trước khi ra quyết định.
Việt Nam trong hệ thống: vừa là nước xuất xứ, vừa là nước được chỉ định
Với doanh nghiệp Việt Nam đi ra, Cục Sở hữu trí tuệ là cơ quan xuất xứ: nơi bạn nộp đơn quốc tế, nơi kiểm tra đơn quốc tế có khớp với đơn hay đăng ký cơ sở ở Việt Nam không, rồi chuyển sang Văn phòng quốc tế của WIPO ở Genève. Bạn không nộp thẳng cho WIPO với tư cách doanh nghiệp Việt Nam dùng đơn cơ sở Việt Nam; đường đi chuẩn là qua Cục.
Ở chiều ngược lại, khi doanh nghiệp nước ngoài chỉ định Việt Nam trong đơn quốc tế của họ, Cục đóng vai cơ quan được chỉ định và thẩm định nhãn đó theo luật Việt Nam. Chiều này là chuyện của chủ nhãn nước ngoài; nếu bạn quan tâm, trang NhanHieuVietNam.com có loạt bài riêng về đơn quốc tế chỉ định Việt Nam. Ở đây chúng ta chỉ bàn chiều đi.
Hiểu Việt Nam đứng ở cả hai đầu cũng giải thích vì sao thủ tục đi ra có những yêu cầu tưởng như thừa: Cục phải xác nhận rằng thông tin trong đơn quốc tế trùng với đơn cơ sở, vì nếu Cục xác nhận sai, mọi nước chỉ định sẽ dựa trên một nền móng sai.
Những câu hỏi nên đặt khi đọc một tài liệu về Madrid
Khi cầm một cuốn cẩm nang, một bài báo hay một bản tư vấn nói về Madrid, vài câu hỏi dưới đây giúp bạn nhận ra nó đang mô tả văn kiện nào và còn dùng được không.
- Tài liệu được viết năm nào? Nếu trước năm 2006, nó gần như chắc chắn chưa tính tới việc Việt Nam vào Nghị định thư.
- Tài liệu có nói "chỉ được nộp khi đã có văn bằng" không? Đó là quy tắc của Thoả ước, không còn đúng với đơn đi từ Việt Nam hiện nay.
- Tài liệu có nhắc chuyển đổi thành đơn quốc gia khi đơn cơ sở bị huỷ không? Không nhắc thì có thể nó đang mô tả Thoả ước, hoặc bỏ sót một cơ chế quan trọng.
- Tài liệu nêu thời hạn từ chối chỉ là 12 tháng? Cần bổ sung khả năng 18 tháng với một số nước.
- Tài liệu có nêu phí bằng franc Thuỵ Sĩ kèm con số cụ thể? Biểu phí thay đổi theo thời gian, luôn đối chiếu công cụ tính phí hiện hành của WIPO.
- Tài liệu có nêu tổng số nước thành viên? Con số này tăng dần qua các năm, hãy coi đó là con số tại thời điểm viết.
Đặt đủ các câu hỏi này, bạn sẽ tách được phần nguyên lý còn giá trị khỏi phần chi tiết đã lỗi thời. Nguyên lý của Madrid khá ổn định; con số và danh sách thì thay đổi.
Những gì cả hai văn kiện đều giữ nguyên
Nghị định thư sửa nhiều thứ, nhưng phần lõi của hệ thống vẫn như cũ, và đây là phần doanh nghiệp hay hiểu lầm nhất. Thứ nhất, đăng ký quốc tế không tạo ra một quyền chung toàn cầu. Mỗi nước được chỉ định vẫn tự xét nhãn theo luật của mình, và nếu không từ chối trong thời hạn thì nhãn được bảo hộ ở nước đó như thể đã nộp đơn quốc gia. Một nước chấp nhận không kéo theo nước khác chấp nhận.
Thứ hai, đăng ký quốc tế có hiệu lực 10 năm và gia hạn mỗi lần 10 năm, gia hạn một lần cho tất cả các nước còn hiệu lực. Thứ ba, đơn quốc tế phải cùng chủ, cùng mẫu nhãn và không rộng hơn danh mục của đơn hay đăng ký cơ sở. Thứ tư, mọi thay đổi về chủ, tên, địa chỉ đều được ghi một lần vào sổ đăng ký quốc tế và có hiệu lực với các nước liên quan.
Nắm bốn điểm này giúp bạn tránh hai kỳ vọng sai: nghĩ rằng nộp Madrid là "có bảo hộ quốc tế" ngay, hoặc nghĩ rằng Madrid là đường tắt để lách qua thẩm định của nước khó tính. Madrid chỉ gom thủ tục hành chính lại một chỗ; phần thẩm định nội dung vẫn ở từng nước.
Ví dụ giả định: hai cách hiểu, hai quyết định khác nhau
Ví dụ giả định: Công ty Gốm Sông Hàn ở Đà Nẵng nộp đơn nhãn hiệu tại Việt Nam vào đầu năm và định bán sang Nhật Bản, Hàn Quốc trong năm sau. Người phụ trách đọc một tài liệu cũ và kết luận phải chờ văn bằng Việt Nam rồi mới nộp Madrid. Văn bằng về tay sau một thời gian dài; lúc đó quyền ưu tiên Paris 6 tháng đã hết từ lâu và một nhà phân phối ở nước sở tại đã kịp nộp một nhãn na ná.
Nếu hiểu đúng Nghị định thư, công ty này có thể nộp đơn quốc tế dựa trên đơn Việt Nam đang chờ, khai quyền ưu tiên trong 6 tháng, và ngày ưu tiên ở các nước chỉ định lùi về ngày nộp đơn Việt Nam. Nhãn của nhà phân phối nộp sau ngày đó sẽ đứng sau trong thứ tự ưu tiên. Rủi ro đổi lại là đơn Việt Nam phải đủ chắc, vì nó làm nền cho cả đăng ký quốc tế trong 5 năm.
Cùng một doanh nghiệp, cùng một nhãn, chỉ khác cách hiểu văn kiện, kết quả đã khác hẳn. Đó là lý do bạn nên nắm điểm khác giữa hai văn kiện trước khi lên lịch nộp đơn ra nước ngoài.
Câu hỏi thường gặp
Doanh nghiệp Việt Nam nộp đơn Madrid hôm nay theo Thoả ước hay Nghị định thư?
Với các nước cùng là thành viên của cả hai văn kiện, quan hệ nay do Nghị định thư điều chỉnh. Thực tế gần như toàn bộ đơn đi từ Việt Nam đều chạy theo luật chơi của Nghị định thư, nhưng nên đối chiếu danh sách thành viên hiện hành của WIPO cho nước cụ thể.
Có cần văn bằng Việt Nam rồi mới được nộp Madrid không?
Theo Nghị định thư, bạn được nộp dựa trên đơn đang chờ xét tại Việt Nam, không bắt buộc phải có văn bằng. Đổi lại, đăng ký quốc tế phụ thuộc vào số phận của đơn đó trong 5 năm, nên cần chắc đơn Việt Nam đủ vững.
Thời hạn nước chỉ định từ chối là bao lâu?
Thời hạn chung là 12 tháng, một số nước đã tuyên bố kéo dài thành 18 tháng, và có thể dài hơn khi có phản đối của bên thứ ba. Thời hạn tính từ ngày Văn phòng quốc tế thông báo việc chỉ định cho nước đó.
Thoả ước Madrid còn quan trọng với doanh nghiệp Việt Nam không?
Phần lớn chỉ còn ý nghĩa để đọc hiểu tài liệu cũ. Khi một bản tư vấn nói chỉ được nộp khi đã có văn bằng hoặc mất đơn gốc là mất trắng, đó thường là dấu hiệu nó đang mô tả Thoả ước, cần kiểm lại.
Có thể nộp đơn quốc tế bằng tiếng Việt không?
Không. Hệ thống Madrid làm việc bằng tiếng Anh, tiếng Pháp và tiếng Tây Ban Nha. Đơn đi từ Việt Nam thường chọn tiếng Anh; cách chọn ngôn ngữ và dịch danh mục nên đối chiếu hướng dẫn hiện hành của Cục Sở hữu trí tuệ.
Nước không tham gia Nghị định thư thì làm sao?
Nước không thuộc hệ thống Madrid thì không chỉ định được qua đơn quốc tế; bạn phải nộp đơn quốc gia trực tiếp qua đại lý tại nước đó. Danh sách thành viên thay đổi theo thời gian nên kiểm trước khi lập kế hoạch.