Ở những thị trường dùng hệ chữ riêng như Nhật Bản, Hàn Quốc, Thái Lan, tên nhãn của bạn sớm muộn sẽ xuất hiện dưới dạng phiên âm bằng chữ bản địa: katakana, Hangul hoặc chữ Thái. Có nên đăng ký thêm bản phiên âm hay không tuỳ vào mức độ bạn bán thật ở đó và việc tên gốc có tự che được bản phiên âm hay không. Với thị trường chính, câu trả lời thường là nên: đăng ký bản phiên âm mà người mua thực sự đọc, để không ai khác giữ cách gọi đó.
Bài này giải thích cách các thị trường này thường so nhãn theo cách đọc, khi nào tên chữ Latinh đủ và khi nào chưa đủ, cách chọn một bản phiên âm duy nhất, và cách giữ quyền với bản phiên âm khi làm việc với đối tác. Thủ tục chi tiết khi đăng ký tại từng nước không nằm ở đây; trang chỉ bàn phần chung về tên và ngôn ngữ.
Người mua đọc tên của bạn thế nào
Ở Nhật Bản, từ nước ngoài thường được viết bằng katakana, một hệ chữ dùng để phiên âm. Một tên tiếng Việt không dấu khi vào Nhật sẽ được nhà phân phối, trang bán hàng, bao bì phụ viết lại bằng katakana để người mua đọc được. Ở Hàn Quốc, tên nước ngoài thường được phiên âm sang Hangul. Ở Thái Lan, tên thương hiệu nước ngoài cũng hay được viết kèm hoặc thay bằng chữ Thái trên bao bì, quảng cáo và trên các kênh bán lẻ.
Một tên Latinh có thể có nhiều cách phiên âm khác nhau, vì hệ âm của mỗi ngôn ngữ khác tiếng Việt. Chữ "ng" đầu từ, thanh điệu, nguyên âm đôi của tiếng Việt không có tương đương chính xác, nên mỗi người phiên âm theo cảm nhận riêng. Nếu không thống nhất, cùng một sản phẩm có thể xuất hiện với hai, ba cách viết khác nhau ở cùng một thị trường.
Điều đó tạo hai rủi ro. Thứ nhất, nhận diện bị phân tán, khách không chắc đó có phải cùng một nhãn. Thứ hai, một bản phiên âm nào đó có thể bị người khác nộp đơn, trong khi văn bằng của bạn chỉ có bản chữ Latinh.
Khi nào tên chữ Latinh đã đủ, khi nào chưa
Nhiều cơ quan so nhãn theo cả hình thức, cách đọc và ý nghĩa. Thẩm định viên ở nhiều nước, trong đó có Nhật Bản và Hàn Quốc, xét xem hai nhãn có giống nhau về cách đọc không, chứ không chỉ về mặt chữ. Vì thế, một bản phiên âm sát với cách đọc tên Latinh có thể được coi là tương tự với nhãn Latinh đã đăng ký. Đó là lý do tên Latinh đôi khi đủ để chặn bản phiên âm của người khác.
Nhưng "có thể được coi là tương tự" không phải là văn bằng. Để dựa vào lập luận cách đọc, bạn phải tranh luận và chứng minh. Nếu cách đọc tên của bạn có nhiều biến thể, hoặc bản phiên âm người khác nộp lệch đi một chút, lập luận yếu hẳn.
Tên ngắn, dễ đọc thì rủi ro thấp hơn. Một tên hai âm tiết, ít âm đặc trưng tiếng Việt, thường chỉ có một cách phiên âm hợp lý. Tên dài, nhiều âm khó, có nhiều cách phiên âm, rủi ro cao hơn.
Thị trường chính thì nên đăng ký bản phiên âm. Nếu thị trường đó là một trong những nơi bán chính, nên coi bản phiên âm là một nhãn riêng và đăng ký. Với thị trường thử nghiệm, có thể chờ, nhưng vẫn nên chốt một bản phiên âm thống nhất ngay từ đầu.
Bao bì chỉ dùng bản phiên âm thì càng cần đăng ký. Nếu trên bao bì bán ở thị trường đó, bản phiên âm đứng nổi bật hơn tên Latinh, bằng chứng sử dụng của bạn chủ yếu là cho bản phiên âm. Văn bằng nên khớp với thứ đang dùng.
Chọn một bản phiên âm duy nhất
Mục tiêu là có một bản phiên âm được dùng thống nhất ở mọi nơi trong thị trường, và đúng bản đó được đăng ký:
- Ghi âm cách đọc tên chuẩn của bạn, bằng giọng người trong doanh nghiệp. Đây là chuẩn để mọi người phiên âm theo.
- Nhờ hai đến ba người bản xứ, độc lập với nhau, phiên âm tên theo cách tự nhiên nhất với họ. So sánh kết quả.
- Nếu các bản phiên âm khác nhau, chọn bản mà đa số người bản xứ thấy dễ đọc nhất, không phải bản sát tiếng Việt nhất.
- Kiểm bản đã chọn: nghĩa của chuỗi chữ trong ngôn ngữ đó, có trùng từ thông dụng, từ nhạy cảm hay nhãn quen thuộc không.
- Tra trùng bản phiên âm ở thị trường đó. Bước này thuộc phần tra trước khi nộp, xem thêm TraCuuThuongHieu.com.
- Chốt bản phiên âm vào bộ quy chuẩn nhận diện, gửi cho mọi nhà phân phối, đối tác in ấn, sàn bán hàng.
- Nộp đơn cho bản phiên âm như một nhãn riêng, qua Madrid nếu có đơn cơ sở phù hợp ở Việt Nam, hoặc nộp trực tiếp qua đại lý.
Bước 3 hay bị làm ngược. Người Việt muốn bản phiên âm sát cách đọc tiếng Việt, nhưng nếu người bản xứ thấy khó đọc, họ sẽ tự đọc khác đi, và rốt cuộc trên thị trường lưu hành một cách gọi khác với thứ bạn đã đăng ký.
Đặc điểm cần lưu ý ở ba hệ chữ
Bảng dưới chỉ nêu nguyên lý chung để bạn biết hỏi đại lý điều gì; quy định cụ thể của từng nước cần kiểm với đại lý tại nước đó:
| Hệ chữ | Thường dùng cho tên nước ngoài | Điểm cần chú ý | Câu nên hỏi đại lý |
|---|---|---|---|
| Katakana (Nhật Bản) | Có, đây là cách viết phổ biến nhất cho từ ngoại | Âm tiếng Việt bị "chia" thành nhiều âm tiết katakana, tên dài ra; dễ có nhiều cách viết | Nhãn Latinh hiện có được coi là tương tự với bản katakana không; có nên nộp cả hai |
| Hangul (Hàn Quốc) | Có, tên nước ngoài thường được phiên âm sang Hangul | Có nhiều quy ước phiên âm; cùng tên có thể ra vài cách viết | Có nên nộp bản Hangul riêng hay nộp mẫu ghép Latinh và Hangul |
| Chữ Thái (Thái Lan) | Thường dùng kèm hoặc thay tên Latinh trên bao bì, quảng cáo | Hệ thanh điệu và nguyên âm khác tiếng Việt; phiên âm dễ lệch | Bao bì có bắt buộc ghi tiếng Thái không; nên đăng ký bản chữ Thái nào |
Các thị trường khác dùng hệ chữ riêng như Ả Rập, Kirin cũng có vấn đề tương tự. Nguyên tắc chung không đổi: xác định cách người mua sẽ đọc và viết tên, chọn một bản, đăng ký bản đó nếu thị trường quan trọng.
Ví dụ giả định: nước chấm vào Nhật Bản và Hàn Quốc
Ví dụ giả định: một doanh nghiệp ở Khánh Hoà làm nước chấm từ cá cơm, nhãn chữ Latinh ba âm tiết, chuẩn bị chào hàng cho chuỗi siêu thị châu Á ở Nhật Bản và một nhà nhập khẩu ở Hàn Quốc. Khi nhận mẫu bao bì phụ từ hai đối tác, doanh nghiệp thấy bên Nhật viết tên bằng katakana thành một chuỗi năm âm, bên Hàn viết bằng Hangul theo một cách khác hẳn cách đọc mà người Việt quen.
Doanh nghiệp không áp cách đọc tiếng Việt lên đối tác, mà nhờ mỗi bên đưa ra hai phương án, rồi hỏi thêm vài người bản xứ không liên quan đến thương vụ. Bên Nhật, một phương án ngắn hơn được chọn vì người mua đọc trôi hơn. Bên Hàn, phương án ban đầu của nhà nhập khẩu được giữ vì đã gần với cách đọc tự nhiên.
Hai bản phiên âm được ghi vào bộ quy chuẩn nhận diện, gửi cho cả hai đối tác kèm yêu cầu dùng thống nhất. Vì Nhật Bản là thị trường doanh nghiệp kỳ vọng nhiều hơn, bản katakana được nộp đơn riêng ngay; bản Hangul tạm chờ một năm xem doanh số. Cách chia này không phải công thức, nhưng cho thấy quyết định đăng ký gắn với mức độ quan trọng của từng thị trường.
Những lỗi hay gặp với bản phiên âm
Các lỗi dưới đây gặp nhiều ở doanh nghiệp lần đầu vào thị trường dùng hệ chữ riêng:
- Để mỗi đối tác tự phiên âm một kiểu, đến khi có hai nhà phân phối trong cùng một nước thì trên thị trường có hai cách viết.
- Chỉ đăng ký tên Latinh trong khi bao bì bán ở nước đó lại để bản phiên âm nổi bật nhất.
- Chọn bản phiên âm sát tiếng Việt nhưng khó đọc với người bản xứ, khiến thị trường tự đổi sang cách gọi khác.
- Không kiểm nghĩa của chuỗi phiên âm; một chuỗi katakana hay Hangul đôi khi trùng hoặc gần một từ có nghĩa.
- Đổi bản phiên âm sau khi đã nộp đơn vì một đối tác mới thích cách viết khác, làm văn bằng và cách dùng thật lệch nhau.
- Không đưa bản phiên âm vào bảng theo dõi nhãn hiệu, nên đến hạn gia hạn hoặc hạn chứng minh sử dụng thì không ai nhớ.
Hầu hết lỗi trên đến từ việc coi bản phiên âm là chuyện thiết kế bao bì, không phải chuyện nhãn hiệu. Chỉ cần đổi cách nhìn đó, phần lớn rủi ro tự biến mất.
Ai giữ bản phiên âm: thoả thuận với đối tác
Giống như tên chữ Hán, bản phiên âm thường do nhà phân phối hoặc nhà nhập khẩu tại chỗ đề xuất, vì họ là người làm bao bì phụ, tài liệu bán hàng và đưa hàng lên sàn. Rủi ro là họ đứng tên đăng ký bản phiên âm, hoặc đăng ký một bản lệch chút ít, và khi hợp tác kết thúc, bạn mất cách gọi mà khách đã quen.
Hợp đồng phân phối nên có điều khoản rõ: mọi bản phiên âm, bản dịch, tên địa phương của nhãn đều thuộc về chủ nhãn; đối tác không được nộp đơn cho các tên đó hay tên tương tự; khi chấm dứt hợp đồng, đối tác ngừng dùng và chuyển giao mọi tài khoản bán hàng, tên miền có chứa tên. Chi tiết điều khoản nhãn hiệu trong hợp đồng xuất khẩu được bàn ở danh mục riêng của trang.
Ngay cả khi tin tưởng đối tác, nên để chính doanh nghiệp đứng tên đơn bản phiên âm. Đối tác có thể giúp chọn chữ và theo dõi thị trường, nhưng quyền sở hữu phải nằm ở chủ nhãn.
Câu hỏi thường gặp
Văn bằng cho tên Latinh ở Nhật có tự động bảo hộ bản katakana không?
Không tự động. Nếu bản katakana đọc giống tên Latinh, bạn có thể lập luận chúng tương tự nhau khi có tranh chấp, nhưng đó là lập luận cần chứng minh. Với thị trường bán chính, đăng ký riêng bản katakana an toàn hơn.
Nộp một mẫu ghép tên Latinh và bản phiên âm có được không?
Được, nhiều doanh nghiệp làm vậy. Nhưng mẫu ghép bảo hộ tổ hợp; nếu sau này bạn chỉ dùng một trong hai phần, phạm vi và bằng chứng sử dụng có thể bị tranh cãi. Hỏi đại lý tại nước đó về cách xét để chọn nộp ghép hay nộp riêng.
Nên phiên âm sát tiếng Việt hay theo cách người bản xứ dễ đọc?
Thường nên theo cách người bản xứ dễ đọc, vì đó là cách họ sẽ dùng thật. Một bản phiên âm khó đọc sẽ bị thị trường tự đổi đi, và bản bạn đã đăng ký không còn khớp với cách gọi thực tế.
Có cần đăng ký bản phiên âm ở mọi thị trường dùng hệ chữ riêng không?
Không nhất thiết. Ưu tiên thị trường đang bán hoặc sắp bán nhiều. Thị trường thử nghiệm có thể chờ, nhưng vẫn nên chốt một bản phiên âm thống nhất và dùng nhất quán để không bị phân tán.
Bản phiên âm có cần đơn cơ sở ở Việt Nam để đi Madrid không?
Có, nếu muốn nộp qua Madrid thì mẫu nhãn quốc tế phải giống mẫu nhãn cơ sở ở Việt Nam. Nếu chưa có đơn cơ sở cho bản phiên âm, nộp trực tiếp ở nước đó qua đại lý thường nhanh hơn.