Một từ tiếng Việt thông dụng, như tên món ăn, tên nguyên liệu hay từ chỉ chất lượng, không vì "người nước ngoài không hiểu" mà tự động được bảo hộ làm nhãn hiệu ở nước ngoài. Ở nhiều nước, thẩm định viên có thể dịch từ tiếng nước ngoài sang ngôn ngữ của họ để xét tính mô tả, nhất là khi ngôn ngữ đó có cộng đồng người nói đáng kể. Với những từ đã quen thuộc ở nước ngoài như tên các món ăn Việt, rủi ro còn lớn hơn: chúng có thể bị coi là tên gọi chung của một loại sản phẩm, không ai được độc quyền.
Bài này giải thích vì sao từ tiếng Việt bị đánh giá như vậy, những loại từ hay gặp rủi ro, cách cấu trúc tên để vẫn dùng được từ tiếng Việt mà phần được bảo hộ không bị yếu, và những gì nên làm khi bị từ chối vì lý do mô tả. Khái niệm nhãn hiệu mô tả theo luật Việt Nam được bàn ở NhanHieuVietNam.com; ở đây chỉ nói chuyện khi tên Việt ra nước ngoài.
Vì sao "người nước ngoài không hiểu" chưa đủ
Nhiều chủ doanh nghiệp lập luận: ở Đức có mấy ai biết "gạo thơm" nghĩa là gì, vậy đăng ký "Gao Thom" cho gạo ở Đức hẳn là được. Lập luận này có phần đúng với người tiêu dùng đại chúng, nhưng bỏ qua hai điều. Thứ nhất, luật nhãn hiệu không chỉ bảo vệ người tiêu dùng, mà còn bảo vệ các doanh nghiệp khác trong cùng ngành: mọi nhà nhập khẩu gạo Việt Nam đều cần dùng tự do những từ mô tả sản phẩm của họ, kể cả bằng tiếng Việt.
Thứ hai, ở một số nước, cơ quan xét đơn có cách tiếp cận dịch từ ngoại ngữ sang ngôn ngữ nước mình để đánh giá. Nếu bản dịch là từ mô tả, như "gạo thơm" thành "fragrant rice", nhãn có thể bị coi là mô tả, dù được viết bằng tiếng Việt. Cách tiếp cận này áp dụng chặt hay lỏng tuỳ nước và tuỳ ngôn ngữ; với ngôn ngữ có cộng đồng người nói lớn tại nước đó, khả năng bị dịch cao hơn. Tiếng Việt ở những nước có cộng đồng người Việt đông là trường hợp cần cẩn thận.
Thêm một tầng nữa: ngay cả khi văn bằng được cấp, một từ mô tả thường cho quyền rất hẹp. Bạn khó ngăn người khác dùng chính từ đó theo nghĩa thông thường để mô tả hàng của họ. Văn bằng khi ấy chủ yếu có giá trị trên giấy, ít giúp gì khi có cạnh tranh thật.
Những loại từ tiếng Việt hay gặp rủi ro ở nước ngoài
Tên món ăn đã quen thuộc ở nước ngoài. Những từ như phở, bánh mì, gỏi cuốn đã được người tiêu dùng nhiều nước biết đến như tên một món ăn. Dùng một mình làm nhãn cho đúng món đó hoặc cho nhà hàng bán món đó gần như không có khả năng phân biệt, ở nhiều nơi có thể bị coi là tên gọi chung.
Tên nguyên liệu, đặc sản. Từ chỉ nguyên liệu hay tên loại đặc sản, như nước mắm, cà phê sữa, bánh tráng, dùng cho đúng hàng đó là mô tả trực tiếp, dù viết bằng tiếng Việt hay không dấu.
Từ chỉ chất lượng, công dụng. Ngon, sạch, thơm, tươi, nguyên chất, hảo hạng: dịch ra đều là lời khen hoặc mô tả, cơ quan nhiều nước không cho ai độc quyền.
Từ chỉ nguồn gốc, phong cách. Những từ như "kiểu Việt", "quê", "nhà làm" khi dịch ra mô tả cách làm hoặc xuất xứ, thường không có khả năng phân biệt.
Từ quen với cộng đồng người Việt ở nước ngoài. Có những từ người bản xứ không biết nhưng người Việt định cư ở đó dùng hằng ngày để gọi một loại hàng. Nếu khách hàng chính là cộng đồng đó, cơ quan xét đơn hoặc đối thủ có thể lập luận rằng với nhóm khách liên quan, từ ấy là mô tả.
Cách cấu trúc tên để vẫn dùng từ tiếng Việt
Không cần bỏ hẳn tiếng Việt khỏi tên. Vấn đề là phần nào của tên gánh khả năng phân biệt. Một số cấu trúc thường gặp:
| Cấu trúc | Ví dụ giả định | Phần được bảo hộ thực chất | Lưu ý |
|---|---|---|---|
| Chỉ từ mô tả | PHO | Gần như không có | Nhiều khả năng bị từ chối hoặc chỉ được bảo hộ rất hẹp |
| Từ riêng + từ mô tả | LANG SEN PHO | Phần "Lang Sen" | Nên để từ riêng đứng trước, từ mô tả có thể bị yêu cầu không bảo hộ riêng |
| Từ tự đặt, không có nghĩa trực tiếp | MIVANA | Toàn bộ tên | Mạnh nhất về pháp lý, nhưng tốn công xây nhận diện |
| Tên người, tên gia đình + mô tả | BA HAI NUOC MAM | Phần tên người | Kiểm thêm quy định về dùng tên người ở nước đó |
| Từ mô tả + hình đặc trưng | Chữ BANH MI kèm hình riêng | Chủ yếu là phần hình | Người khác vẫn dùng được chữ; bạn chỉ chặn được hình giống |
Cấu trúc thứ hai và thứ ba thường hợp với doanh nghiệp nhỏ: giữ được màu sắc Việt trong tên, mà phần được bảo hộ vẫn đủ mạnh để ngăn người khác dùng tên gần giống. Cần nhớ phần mô tả trong tên vẫn là của chung; bạn không độc quyền được nó chỉ vì nó nằm trong nhãn của mình.
Tự đánh giá tên tiếng Việt trước khi nộp ở nước ngoài
Năm câu hỏi dưới đây giúp sàng lọc nhanh. Trả lời "có" ở câu nào thì phần đó của tên có thể yếu:
- Dịch sát nghĩa sang ngôn ngữ của nước đến, tên có mô tả hàng hoá, chất lượng, nguyên liệu, cách làm hay xuất xứ không?
- Từ đó có được người tiêu dùng ở nước đến, kể cả cộng đồng người Việt ở đó, dùng để gọi một loại sản phẩm không?
- Các đối thủ bán cùng loại hàng ở nước đó có đang dùng từ này trên bao bì, thực đơn, trang bán hàng không?
- Bỏ phần đó đi, phần còn lại của tên có đủ lạ để người mua nhận ra là hàng của bạn không?
- Nếu đối thủ dùng đúng từ đó cho hàng của họ, bạn có thực sự muốn và có cơ sở để ngăn không?
Câu cuối giúp bạn tỉnh táo: nhiều khi điều bạn muốn bảo vệ không phải là chữ "phở", mà là cái tên riêng đứng cạnh nó. Tập trung đăng ký cái tên riêng đó.
Bị từ chối vì lý do mô tả ở nước ngoài thì làm gì
Khi một nước chỉ định qua Madrid hoặc cơ quan nước nộp trực tiếp gửi thông báo từ chối vì tính mô tả, có vài hướng xử lý. Hướng thứ nhất là lập luận rằng từ tiếng Việt không được người tiêu dùng nước đó hiểu theo nghĩa mô tả, kèm chứng cứ về nhóm khách hàng và cách từ được nhận biết. Hướng này có cơ hội khi từ thực sự xa lạ và cộng đồng người Việt ở đó nhỏ.
Hướng thứ hai là chấp nhận không bảo hộ riêng phần mô tả, giữ lại bảo hộ cho tổng thể nhãn. Ở nhiều nước, thủ tục này cho phép văn bằng được cấp, đổi lại bạn không độc quyền phần chữ mô tả. Hướng thứ ba là chứng minh tên đã có khả năng phân biệt nhờ quá trình sử dụng tại nước đó, nếu luật nước đó cho phép và bạn đã bán đủ lâu, đủ rộng.
Chọn hướng nào phụ thuộc nhiều vào chứng cứ thực tế và cách cơ quan nước đó xét, nên cần làm việc với đại lý tại nước đó. Nếu tên đang bị đối thủ khai thác hoặc có tranh chấp đi kèm, bạn có thể hỏi luật sư trên AI Cố Vấn để được nhìn toàn cảnh trước khi trả lời. Thời hạn trả lời từ chối thường ngắn, nên đừng để thư nằm lâu.
Chiều ngược lại: nhãn của mình trôi thành tên gọi chung
Rủi ro không chỉ nằm ở việc chọn phải một từ đã là mô tả. Có một rủi ro ngược chiều ít người nghĩ tới: một tên riêng, đã được bảo hộ đàng hoàng, dần dần bị người mua ở nước ngoài dùng để gọi cả loại sản phẩm. Khi điều đó xảy ra đủ rộng, ở nhiều nước nhãn có thể bị huỷ hiệu lực vì đã trở thành tên gọi thông thường của hàng hoá.
Nguy cơ này cao nhất khi doanh nghiệp Việt mang ra nước ngoài một sản phẩm mà thị trường đó chưa từng có tên gọi. Người mua không biết gọi món mới là gì, nên gọi luôn bằng tên nhãn. Nhà phân phối, nhà hàng, người viết bài cũng dùng tên nhãn như danh từ chung. Vài năm sau, tên nhãn và tên sản phẩm không còn tách được.
Cách phòng khá đơn giản nhưng phải làm từ đầu: luôn đặt cạnh tên nhãn một từ chung chỉ loại hàng, ví dụ giả định "MIVANA" kèm "bánh phồng tôm" chứ không để "MIVANA" đứng một mình như tên món; dặn nhà phân phối dùng đúng cách đó trong tài liệu bán hàng; khi thấy báo chí, đối thủ dùng tên nhãn như danh từ chung thì nhắc nhở lịch sự. Những việc nhỏ này tạo ra chứng cứ rằng tên của bạn vẫn là nhãn hiệu, không phải tên một loại hàng.
Ví dụ giả định: nhà hàng Việt ở nước ngoài
Ví dụ giả định: một doanh nghiệp ở Hà Nội mở chuỗi quán bún chả nhỏ và có kế hoạch nhượng quyền sang hai nước có cộng đồng người Việt đông. Tên đang dùng ở Việt Nam là "Bún Chả Phố Cổ", có văn bằng cho nhãn kết hợp chữ và hình mái ngói.
Khi chuẩn bị ra nước ngoài, người phụ trách nhận ra "bún chả" là tên món, còn "phố cổ" dịch ra là "old quarter", một cụm mô tả phong cách và có thể là nguồn gốc. Cả cụm tên gần như không có phần nào đủ sức phân biệt ở thị trường có cộng đồng người Việt lớn. Nếu đăng ký nguyên văn, khả năng cao văn bằng chỉ bảo hộ phần hình mái ngói, còn ai cũng dùng được chữ.
Doanh nghiệp quyết định đặt thêm một từ riêng, ví dụ tên gia đình chủ quán, đứng trước, và đăng ký từ đó như nhãn chính cho thị trường nước ngoài. Chữ "bún chả" vẫn xuất hiện trên biển và thực đơn như mô tả món ăn, không cần bảo hộ. Từ riêng được nộp ở Việt Nam trước làm đơn cơ sở, rồi đi Madrid chỉ định hai nước. Cách làm này giữ được màu sắc Việt mà vẫn có thứ để bảo vệ khi nhượng quyền.
Câu hỏi thường gặp
Tiếng Việt là ngoại ngữ ở nước đó thì từ mô tả tiếng Việt có được đăng ký không?
Có thể, nhưng không chắc. Một số nước dịch từ ngoại ngữ để đánh giá tính mô tả, nhất là ngôn ngữ có nhiều người nói tại nước họ. Kết quả còn tuỳ từ cụ thể, loại hàng và cách cơ quan nước đó áp dụng. Hỏi đại lý tại nước đó trước khi đặt cược vào lập luận "người ta không hiểu".
Đăng ký "phở" kèm hình riêng thì có ngăn được người khác dùng chữ "phở" không?
Gần như không. Chữ "phở" là tên món ăn, người khác vẫn được dùng để mô tả món của họ. Văn bằng cho nhãn kết hợp chủ yếu giúp bạn ngăn người khác dùng hình hoặc tổ hợp gây nhầm lẫn với nhãn của bạn.
Cơ quan nước ngoài yêu cầu không bảo hộ riêng phần mô tả thì có nên đồng ý không?
Thường nên cân nhắc đồng ý, vì đổi lại văn bằng được cấp cho tổng thể nhãn. Bạn vẫn có quyền với phần riêng và tổ hợp. Điều cần tránh là hiểu lầm rằng sau đó mình độc quyền cả phần mô tả.
Có thể chứng minh từ mô tả đã có khả năng phân biệt nhờ sử dụng không?
Nhiều nước có cơ chế này, nhưng thường đòi chứng cứ sử dụng lâu dài và rộng rãi tại chính nước đó: doanh số, quảng cáo, khảo sát người tiêu dùng. Với doanh nghiệp mới vào thị trường, con đường này hiếm khi khả thi trong vài năm đầu.
Tên vừa có từ mô tả vừa có từ riêng thì nên viết theo thứ tự nào?
Thường nên để từ riêng đứng trước và nổi bật hơn, để người mua nhớ phần đó. Thứ tự không quyết định việc cấp văn bằng, nhưng ảnh hưởng đến cách người tiêu dùng gọi tên, và từ đó ảnh hưởng đến chứng cứ sử dụng sau này.
Đã có văn bằng ở Việt Nam cho tên mô tả thì nước ngoài có dễ hơn không?
Không nhất thiết. Mỗi nước tự xét. Hơn nữa, một từ có thể không mô tả trong tiếng Việt ở ngành này nhưng lại mô tả khi dịch sang ngôn ngữ nước kia, hoặc ngược lại. Hãy đánh giá lại tên theo thị trường đến.