Xưởng đang gia công OEM cho khách nước ngoài vẫn có thể ra hàng nhãn riêng, nhưng phải tách bạch ba lớp: nhãn hiệu và bao bì của khách, kiểu dáng – khuôn mẫu – công thức mà hợp đồng có thể đã giao cho khách, và các cam kết không cạnh tranh trong hợp đồng gia công. Nhãn riêng của bạn cần một cái tên không gợi tới nhãn của khách, được đăng ký trước khi ra hàng, và một dòng sản phẩm không dùng thứ đã thuộc về người khác.
Nhiều xưởng Việt Nam ở các ngành đồ gỗ, dệt may, giày dép, thực phẩm, mỹ phẩm đã đi con đường này. Rủi ro thường không đến từ luật nhãn hiệu thuần tuý, mà từ hợp đồng gia công ký từ nhiều năm trước, không ai đọc lại. Bài này đi qua những gì cần rà, cách đặt và đăng ký nhãn riêng, và cách nói chuyện với khách OEM để không mất đơn hàng đang nuôi xưởng.
Nhãn của khách và nhãn của bạn: ranh giới không chỉ là cái tên
Khi gia công OEM, bạn sản xuất hàng mang nhãn của khách theo đơn đặt hàng của họ. Nhãn hiệu đó là của khách, dù khách có đăng ký ở Việt Nam hay không. Điều này hiển nhiên. Điều ít hiển nhiên hơn là những thứ đi kèm: hình dáng sản phẩm khách đưa bản vẽ, khuôn khách trả tiền làm, công thức khách cung cấp hoặc hai bên cùng phát triển, cách đóng gói đặc trưng. Tuỳ hợp đồng, những thứ này có thể đã thuộc về khách.
Nếu nhãn riêng của bạn dùng lại một kiểu dáng mà khách đã đăng ký bảo hộ kiểu dáng công nghiệp, hoặc khuôn khách đã trả tiền, bạn có thể vi phạm dù cái tên hoàn toàn khác. Nếu hợp đồng có điều khoản không cạnh tranh, việc bán sản phẩm tương tự vào thị trường của khách có thể là vi phạm hợp đồng.
Vì vậy, câu hỏi đầu tiên không phải "đặt tên gì", mà là "sản phẩm nào mình được tự do bán". Trả lời được câu này rồi mới tới chuyện nhãn.
Đọc lại hợp đồng gia công: những điều khoản cần tìm
Lấy mọi hợp đồng gia công, đơn đặt hàng khung, thoả thuận bảo mật đã ký với khách nước ngoài, kể cả bản tiếng Anh trong thư điện tử cũ. Tìm các điều khoản sau:
- Điều khoản không cạnh tranh: cấm bạn sản xuất hoặc bán sản phẩm tương tự, trong lãnh thổ nào, trong bao lâu, kể cả sau khi hợp đồng chấm dứt.
- Điều khoản sở hữu trí tuệ: ai sở hữu thiết kế, bản vẽ, khuôn mẫu, công thức, cải tiến phát sinh trong quá trình sản xuất.
- Điều khoản bảo mật: thông tin nào của khách bạn không được dùng, như công thức, danh sách nhà cung cấp nguyên liệu khách chỉ định, quy cách kiểm tra.
- Điều khoản độc quyền sản phẩm: một mẫu sản phẩm chỉ được sản xuất cho khách đó.
- Điều khoản về hàng lỗi, hàng dư: hàng thừa sau đơn có được bán ra ngoài không, phải huỷ nhãn khách hay không.
- Luật áp dụng và nơi giải quyết tranh chấp.
Nếu không tìm thấy hợp đồng nào bằng văn bản, quan hệ vẫn có thể được xác định qua thư từ và thói quen giao dịch. Đừng vội cho rằng không có hợp đồng nghĩa là không có ràng buộc.
Thứ thuộc về khách, thứ thuộc về bạn, và vùng xám
Bảng dưới là cách phân loại thường gặp. Kết luận cho từng thứ phụ thuộc hợp đồng cụ thể và luật áp dụng.
| Hạng mục | Thường thuộc về khách | Thường thuộc về bạn | Vùng xám cần rà |
|---|---|---|---|
| Nhãn hiệu, bao bì | Nhãn, logo, thiết kế bao bì của khách | Nhãn bạn tự đặt và đăng ký | Bao bì dùng chung mẫu hộp phổ thông |
| Kiểu dáng sản phẩm | Mẫu khách đưa bản vẽ, nhất là khi đã đăng ký kiểu dáng | Mẫu bạn tự thiết kế trước khi có khách | Mẫu hai bên cùng chỉnh sửa |
| Khuôn, dụng cụ riêng | Khuôn khách trả tiền làm | Khuôn bạn tự đầu tư | Khuôn chia chi phí |
| Công thức, quy trình | Công thức khách cung cấp | Quy trình sản xuất chung của xưởng | Cải tiến phát sinh khi làm hàng cho khách |
| Tay nghề, máy móc | Không | Năng lực sản xuất của xưởng | Không |
Phần "thường thuộc về bạn" là nền để xây nhãn riêng. Dòng sản phẩm đầu tiên của nhãn riêng nên đứng hẳn trên phần này, để không phải tranh luận với ai.
Đặt tên nhãn riêng không dựa vào nhãn của khách
Không gần giống nhãn của khách. Dù chỉ để gợi nhắc chất lượng, một cái tên na ná nhãn khách vừa có nguy cơ bị phản đối, vừa phá quan hệ với khách. Chọn một tên độc lập, có thể đăng ký ở Việt Nam và ở các nước bạn định bán.
Không quảng cáo bằng tên khách. Câu như "do nhà sản xuất của nhãn X làm" có thể vi phạm điều khoản bảo mật và có thể bị coi là lợi dụng uy tín nhãn người khác ở nhiều nước. Thay vào đó, nói về tay nghề, nguyên liệu, quy trình kiểm tra của chính xưởng, hoặc nói chung về kinh nghiệm sản xuất cho thị trường khó tính.
Không dùng ảnh sản phẩm của khách trong catalogue. Ảnh hàng OEM có nhãn khách, kể cả đã làm mờ nhãn, vẫn có thể bị nhận ra. Chụp riêng sản phẩm nhãn mình.
Tên nghĩ cho thị trường nước ngoài ngay từ đầu. Nếu nhãn riêng nhắm cả xuất khẩu, tên cần đọc được, không mang nghĩa xấu ở ngôn ngữ thị trường đích, và chưa bị ai đăng ký ở đó. Bỏ dấu tiếng Việt có thể đổi nghĩa; hãy kiểm cả dạng không dấu.
Trình tự ra mắt nhãn riêng an toàn
Thứ tự dưới đây giảm rủi ro phải đổi tên sau khi đã in bao bì, và giảm xung đột với khách OEM:
- Rà hợp đồng gia công theo danh sách ở trên, xác định dòng sản phẩm được tự do bán.
- Chọn tên, tra trùng ở Việt Nam và ở các nước định bán.
- Nộp đơn nhãn hiệu ở Việt Nam, đứng tên doanh nghiệp sở hữu xưởng hoặc công ty thương mại bạn lập riêng cho nhãn.
- Nếu định xuất khẩu, tính đơn ở nước ngoài trong sáu tháng ưu tiên kể từ ngày nộp đơn Việt Nam.
- Thiết kế sản phẩm và bao bì trên nền "thuộc về bạn"; lưu bản vẽ, ngày thiết kế làm bằng chứng tự phát triển.
- Ra mắt ở thị trường không xung đột với khách OEM trước, thường là thị trường trong nước hoặc nước khách không bán.
- Sau khi nhãn đã đứng vững, mới tính tới thị trường gần với khách.
Nếu bạn lập công ty thương mại riêng để đứng tên nhãn, hãy cân nhắc quan hệ sở hữu và li-xăng giữa xưởng và công ty đó, để sau này không lẫn lộn ai là chủ.
Bảo vệ thiết kế mới của chính bạn
Khi đã tự thiết kế dòng sản phẩm cho nhãn riêng, bạn cũng nên nghĩ tới việc bảo vệ chính những thiết kế đó. Xưởng từng làm OEM thường quen với việc thiết kế thuộc về khách, nên hay quên rằng nay mình là bên có thứ cần giữ. Một mẫu ghế, một dáng chai, một kiểu hộp đặc trưng có thể được đăng ký kiểu dáng công nghiệp ở Việt Nam và ở các nước định bán, nếu đáp ứng điều kiện mới và chưa bị công khai quá lâu trước khi nộp đơn.
Khác với nhãn hiệu, kiểu dáng công nghiệp rất nhạy với việc công khai trước: trưng bày ở hội chợ, đăng ảnh lên mạng trước khi nộp đơn có thể làm mất tính mới ở một số nước, dù có nơi cho thời gian ân hạn. Vì vậy, với thiết kế bạn thật sự muốn giữ, hãy hỏi người làm nghề về thời điểm nộp đơn trước khi tung ảnh ra ngoài.
Song song, giữ bản vẽ gốc, tệp thiết kế có thông tin ngày tạo, biên bản họp thiết kế. Những tài liệu này vừa chứng minh bạn tự phát triển, không lấy từ khách OEM, vừa hữu ích khi có người làm nhái thiết kế của bạn.
Nói chuyện với khách OEM hiện tại
Khách OEM sẽ biết. Họ ghé xưởng, thấy dây chuyền làm hàng nhãn lạ, hoặc đọc thấy nhãn của bạn trên một hội chợ. Chủ động nói trước thường tốt hơn để họ tự phát hiện. Nội dung nên rõ: nhãn riêng nhắm thị trường nào, phân khúc nào, cam kết không dùng thiết kế, công thức, thông tin của họ, và năng lực sản xuất cho đơn của họ vẫn được ưu tiên.
Một số khách sẽ phản đối, nhất là khi nhãn riêng của bạn nhắm cùng thị trường. Khi đó, điều khoản không cạnh tranh trong hợp đồng là căn cứ để hai bên nói chuyện; nếu không có điều khoản đó, bạn có nhiều tự do hơn nhưng vẫn nên cân nhắc giá trị quan hệ. Có xưởng chọn cách tách nhãn riêng sang phân khúc khác hẳn, hoặc kênh khác hẳn, để khách yên tâm.
Ghi lại các thoả thuận mới bằng văn bản, kể cả chỉ là thư điện tử xác nhận. Lời hứa miệng trong một buổi gặp thường bị nhớ khác nhau sau vài năm.
Ví dụ giả định: một xưởng đồ gỗ ở Đồng Nai
Ví dụ giả định: một xưởng đồ gỗ ở Đồng Nai làm OEM cho hai khách châu Âu đã hơn mười năm. Xưởng muốn ra nhãn riêng bán ghế ngoài trời cho thị trường trong nước và Úc. Khi rà hợp đồng, xưởng phát hiện một khách có điều khoản cấm sản xuất ghế cùng kiểu dáng cho bất kỳ ai trong suốt thời gian hợp tác, và khách này đã đăng ký kiểu dáng ở châu Âu; khách kia chỉ có điều khoản bảo mật chung.
Xưởng quyết định thiết kế bộ sưu tập mới từ đầu, lưu bản vẽ và biên bản họp thiết kế, không dùng bất kỳ khuôn nào khách đã trả tiền. Tên nhãn được chọn sau khi tra trùng ở Việt Nam và Úc, đơn Việt Nam nộp trước, đơn Úc nộp trong thời hạn ưu tiên. Xưởng gửi thư cho cả hai khách, nói rõ thị trường và phân khúc của nhãn riêng.
Một khách hỏi thêm vài câu rồi đồng ý; khách còn lại đề nghị bổ sung cam kết không bán nhãn riêng vào châu Âu trong một thời gian. Xưởng chấp nhận vì châu Âu chưa nằm trong kế hoạch. Nhờ làm theo thứ tự, việc ra mắt nhãn riêng không làm mất khách nào và nhãn mới không vướng tranh chấp.
Câu hỏi thường gặp
Có được ghi "sản xuất tại xưởng làm hàng xuất khẩu châu Âu" trên bao bì nhãn riêng không?
Câu chung chung về kinh nghiệm xuất khẩu thường không vướng gì, miễn đúng sự thật. Không nên nêu tên khách hay nhãn của khách. Nếu có điều khoản bảo mật về danh sách khách hàng, hãy kiểm lại trước khi dùng câu này.
Khuôn khách đã trả tiền nhưng khách không lấy về thì có dùng được không?
Không nên tự ý dùng. Quyền với khuôn thường đi theo người trả tiền theo hợp đồng. Nếu muốn dùng, hãy hỏi khách bằng văn bản, có thể đề nghị mua lại khuôn. Dùng khi chưa có đồng ý có thể vi phạm hợp đồng và quyền kiểu dáng của khách.
Hàng OEM bị khách trả về vì lỗi có bán ra thị trường dưới nhãn riêng được không?
Hàng đó mang thiết kế và có thể cả bao bì của khách. Tuỳ hợp đồng, bạn có thể phải huỷ nhãn khách hoặc huỷ cả hàng. Dán nhãn riêng lên sản phẩm có kiểu dáng của khách có thể vẫn vi phạm, nên kiểm hợp đồng trước.
Nhãn riêng nên đứng tên xưởng hay một công ty thương mại riêng?
Cả hai đều được. Công ty riêng giúp tách rủi ro và dễ gọi vốn cho nhãn, nhưng cần thoả thuận rõ với xưởng về sản xuất và li-xăng. Đứng tên xưởng đơn giản hơn khi quy mô nhỏ.
Khách OEM có đăng ký nhãn ở Việt Nam không, có ảnh hưởng gì tới bạn?
Có thể có hoặc không. Nếu có, việc bạn sản xuất hàng mang nhãn đó theo đơn đặt hàng của chính chủ nhãn là bình thường; nhưng bán hàng mang nhãn đó ra ngoài mà không được phép là xâm phạm. Nếu không có, nhãn đó vẫn không phải của bạn.
Có cần luật sư khi chuyển từ OEM sang nhãn riêng không?
Nên có ít nhất một lần rà hợp đồng gia công nếu khách lớn, hợp đồng dài, hoặc có điều khoản không cạnh tranh. Phần đặt tên, tra cứu và nộp đơn nhãn hiệu có thể tự làm hoặc qua tổ chức đại diện sở hữu công nghiệp.