Chỉ dẫn địa lý, nhãn hiệu tập thể hay nhãn hiệu chứng nhận được bảo hộ ở Việt Nam không tự có hiệu lực ở nước ngoài. Muốn giữ tên vùng ở thị trường xuất khẩu, phải đi một trong ba đường: đăng ký nhãn tập thể hoặc nhãn chứng nhận tại nước đó (trực tiếp hoặc qua hệ thống Madrid), đăng ký chỉ dẫn địa lý theo hệ thống của nước đó nếu có, hoặc dựa vào danh sách chỉ dẫn địa lý được bảo hộ theo hiệp định thương mại giữa Việt Nam và đối tác.
Câu hỏi khó hơn thường không phải đi đường nào, mà là ai đứng ra làm. Chỉ dẫn địa lý ở Việt Nam thuộc sở hữu Nhà nước, nhãn tập thể thuộc về hội hoặc hợp tác xã, còn người thật sự xuất khẩu lại là từng doanh nghiệp, từng cơ sở. Bài này giải thích cho cơ sở sản xuất, hợp tác xã, doanh nghiệp thu mua đặc sản: tên vùng được giữ ở nước ngoài bằng cách nào, mình đóng vai gì, và nhãn riêng của mình đặt ở đâu trên bao bì.
Vì sao tên vùng cần được giữ riêng ở thị trường xuất khẩu
Tên đặc sản gắn với địa danh có giá trị lớn nhất ở chính những thị trường xa, nơi người mua không tự kiểm được nguồn gốc mà dựa vào cái tên. Cũng vì thế, ở thị trường xa, tên vùng dễ bị dùng tràn lan: hàng trộn, hàng từ vùng khác, hàng chế biến ở nước thứ ba đều có thể gắn tên đó nếu không ai có quyền ngăn.
Đã có những trường hợp tên đặc sản Việt Nam bị doanh nghiệp nước ngoài nộp đơn đăng ký làm nhãn hiệu thông thường tại nước họ, được báo chí trong nước đưa tin, và phải mất công xử lý. Khi tên vùng trở thành nhãn hiệu riêng của một doanh nghiệp nước ngoài, chính các cơ sở ở vùng đó có thể gặp khó khi bán hàng mang đúng tên quê mình.
Nguyên tắc lãnh thổ áp dụng cho tên vùng cũng như cho nhãn thông thường: văn bằng Việt Nam chỉ có hiệu lực ở Việt Nam. Danh tiếng của đặc sản ở thị trường ngoài có thể giúp khi phản đối một đơn ác ý ở một số nước, nhưng không thay được việc chủ động đăng ký.
Ba đường bảo hộ tên vùng ở nước ngoài
Mỗi đường có điều kiện và người đứng tên khác nhau. Nước nào áp dụng đường nào, và thủ tục cụ thể, cần kiểm với cơ quan có thẩm quyền và đại lý tại nước đó.
| Đường bảo hộ | Cách làm | Ai thường đứng ra | Phù hợp khi |
|---|---|---|---|
| Nhãn tập thể hoặc nhãn chứng nhận tại nước ngoài | Nộp đơn quốc gia hoặc qua Madrid, kèm quy chế sử dụng | Hội, hợp tác xã, tổ chức chủ nhãn tập thể hoặc chứng nhận ở Việt Nam | Nước đích không có hệ thống chỉ dẫn địa lý riêng, hoặc cần thủ tục quen thuộc |
| Đăng ký chỉ dẫn địa lý theo hệ thống của nước đó | Nộp hồ sơ chỉ dẫn địa lý theo quy định nước đó, thường qua cơ quan nhà nước Việt Nam | Cơ quan quản lý hoặc tổ chức được giao quản lý chỉ dẫn địa lý | Nước có hệ thống chỉ dẫn địa lý riêng |
| Bảo hộ theo hiệp định thương mại | Tên được đưa vào danh sách bảo hộ qua đàm phán giữa hai bên | Nhà nước Việt Nam | Đã có hiệp định với danh sách chỉ dẫn địa lý, như hiệp định giữa Việt Nam và EU |
Cơ sở sản xuất riêng lẻ hiếm khi tự mình đi được các đường này. Vai trò của bạn thường là đề xuất, cung cấp hồ sơ xuất khẩu, góp chi phí qua hội hoặc hợp tác xã, và tuân thủ quy chế sử dụng.
Ai đứng tên: chỗ hay vướng nhất
Chỉ dẫn địa lý không đứng tên doanh nghiệp. Ở Việt Nam, chỉ dẫn địa lý thuộc sở hữu Nhà nước; một tổ chức được giao quản lý, còn các cơ sở đáp ứng điều kiện được cấp quyền sử dụng. Một doanh nghiệp xuất khẩu không thể tự đăng ký chỉ dẫn địa lý đó ở nước ngoài đứng tên mình.
Nhãn tập thể thuộc về tổ chức tập thể. Hợp tác xã hay hội là chủ nhãn tập thể. Thành viên muốn bảo hộ ở nước ngoài phải đề xuất qua tổ chức. Nếu một thành viên tự đăng ký tên vùng ở nước ngoài làm nhãn riêng của mình, điều đó có thể xung đột với quyền của tập thể và gây tranh chấp nội bộ.
Nhãn chứng nhận cần tổ chức có năng lực chứng nhận. Chủ nhãn chứng nhận không tự kinh doanh hàng mang nhãn mà chứng nhận cho người khác. Khi ra nước ngoài, nhiều nước đòi quy chế chứng nhận rõ ràng, có cơ chế kiểm soát thật; hồ sơ yếu dễ bị từ chối.
Doanh nghiệp lớn đứng tên thay tập thể là con dao hai lưỡi. Có nơi để một doanh nghiệp đầu tàu đăng ký tên vùng ở nước ngoài cho nhanh. Cách này dễ làm tên vùng trở thành nhãn riêng của một người, và các cơ sở khác mất quyền dùng tên quê mình ở thị trường đó. Nếu buộc phải làm, cần thoả thuận văn bản rõ về quyền của các cơ sở khác.
Nhãn riêng của cơ sở đứng ở đâu trên bao bì
Tên vùng là tài sản chung; nhãn riêng mới là thứ phân biệt bạn với các cơ sở cùng vùng. Khi xuất khẩu, nên làm cả hai lớp:
- Đăng ký nhãn riêng của cơ sở ở Việt Nam và ở thị trường xuất khẩu như một nhãn thông thường.
- Nhãn riêng không chứa tên vùng như phần chính; tên vùng xuất hiện theo đúng quy chế sử dụng của chỉ dẫn địa lý hoặc nhãn tập thể.
- Bố cục bao bì tách bạch: nhãn riêng ở vị trí thương hiệu, tên vùng hoặc biểu tượng tập thể ở vị trí xác nhận nguồn gốc.
- Khi nhà nhập khẩu muốn đóng gói lại hoặc in bao bì tại nước đích, hợp đồng phải bắt họ tuân thủ quy chế sử dụng tên vùng, không tự tạo biến thể.
- Lưu hồ sơ quyền sử dụng tên vùng, giấy chứng nhận đủ điều kiện, phiếu kiểm tra chất lượng theo quy chế, để trả lời khi nhà nhập khẩu hoặc cơ quan nước đích hỏi.
Cách làm hai lớp giúp cơ sở không phụ thuộc hoàn toàn vào tên vùng. Nếu một ngày tên vùng gặp tranh chấp ở nước ngoài, nhãn riêng vẫn là tài sản của bạn.
Hiệp định thương mại và danh sách chỉ dẫn địa lý
Một số hiệp định thương mại thế hệ mới có chương về sở hữu trí tuệ kèm danh sách chỉ dẫn địa lý mỗi bên cam kết bảo hộ cho nhau. Hiệp định giữa Việt Nam và Liên minh châu Âu là ví dụ quen thuộc: có danh sách chỉ dẫn địa lý của Việt Nam được bảo hộ tại EU và ngược lại. Với những tên có trong danh sách, cơ sở xuất khẩu không phải tự đăng ký ở EU để được bảo hộ tên đó.
Tuy vậy, danh sách có giới hạn, không phải đặc sản nào cũng có mặt. Phạm vi bảo hộ cũng gắn với đúng tên và sản phẩm đã ghi. Muốn biết đặc sản của mình có trong danh sách không, hãy hỏi tổ chức quản lý chỉ dẫn địa lý ở địa phương hoặc Cục Sở hữu trí tuệ, và đối chiếu văn bản hiện hành của hiệp định.
Được bảo hộ theo hiệp định không có nghĩa mọi lô hàng tự động được dùng tên đó. Hàng phải đáp ứng điều kiện của chỉ dẫn địa lý, và nước nhập khẩu có thể kiểm tra. Hồ sơ quyền sử dụng của bạn ở Việt Nam là thứ cần sẵn sàng.
Trình tự cho một hợp tác xã muốn giữ tên vùng ở thị trường mới
Ví dụ giả định: một hợp tác xã là chủ nhãn tập thể cho một loại trái cây sấy, chuẩn bị xuất sang hai nước châu Á. Trình tự gợi ý:
- Kiểm xem tên vùng đã có trong danh sách bảo hộ theo hiệp định nào với hai nước đó chưa.
- Tra xem ở hai nước có ai đã đăng ký tên vùng hay tên gần giống làm nhãn hiệu cho trái cây, thực phẩm chưa.
- Rà quy chế sử dụng nhãn tập thể, dịch sang tiếng Anh, bổ sung phần kiểm soát chất lượng nếu còn sơ sài.
- Chọn đường nộp: qua Madrid nếu cả hai nước là thành viên và chấp nhận nhãn tập thể qua hệ thống này, hoặc nộp trực tiếp.
- Thống nhất trong hợp tác xã về chi phí, cách thành viên được dùng tên vùng ở nước ngoài, và trách nhiệm theo dõi.
- Song song, từng thành viên xuất khẩu đăng ký nhãn riêng ở hai nước nếu có kế hoạch bán dưới tên mình.
Nếu phát hiện đã có người đăng ký tên vùng ở nước đích, đây là tình huống tranh chấp cần đại lý tại nước đó đánh giá, đồng thời báo cho cơ quan quản lý ở địa phương.
Lỗi hay gặp khi đưa đặc sản mang tên vùng ra nước ngoài
Những lỗi dưới đây gặp nhiều ở cơ sở nhỏ và hợp tác xã mới xuất khẩu lần đầu. Phần lớn không tốn tiền để tránh, chỉ cần biết trước:
- Tin rằng có chỉ dẫn địa lý ở Việt Nam là được bảo hộ ở mọi nơi, nên không kiểm tình trạng tên vùng ở nước đích trước khi ký hợp đồng đầu tiên.
- Để nhà nhập khẩu tự đặt tên thương mại cho lô hàng, ghép tên vùng với một từ khác, rồi đăng ký tổ hợp đó làm nhãn của họ ở nước đích.
- Dịch tên vùng sang tiếng nước ngoài theo nghĩa, khiến tên trên bao bì xuất khẩu khác hẳn tên đã được bảo hộ; khi cần chứng minh, hai tên không nối được với nhau.
- In biểu tượng chỉ dẫn địa lý hoặc nhãn tập thể lên hàng không đáp ứng quy chế, chẳng hạn hàng thu mua từ vùng lân cận, làm tổn hại uy tín của cả vùng và có thể bị thu hồi quyền sử dụng.
- Không lưu hồ sơ nguồn gốc lô hàng: vùng trồng, ngày thu hoạch, phiếu kiểm tra chất lượng. Khi nhà nhập khẩu hoặc cơ quan nước đích hỏi, cơ sở không có gì để trình.
- Mỗi thành viên hợp tác xã tự làm việc với một nhà nhập khẩu khác nhau ở cùng một nước, không ai theo dõi tên vùng đang được dùng ra sao ở đó.
Một người đầu mối trong hợp tác xã hoặc hội, phụ trách theo dõi tên vùng ở các thị trường xuất khẩu, giải quyết được phần lớn các lỗi này với chi phí rất thấp.
Câu hỏi thường gặp
Sao OCOP có được công nhận ở nước ngoài không?
Sao OCOP là chương trình đánh giá trong nước, không phải văn bằng sở hữu trí tuệ và không tạo quyền nhãn hiệu ở nước ngoài. Nó có thể là thông tin giới thiệu sản phẩm, nhưng tên sản phẩm vẫn cần được đăng ký riêng ở thị trường xuất khẩu.
Cơ sở được dùng chỉ dẫn địa lý ở Việt Nam có tự dùng tên đó ở nước ngoài được không?
Ở nước chưa bảo hộ tên đó, việc dùng thường không bị cấm, nhưng bạn cũng không ngăn được người khác dùng. Ở nước đã có người đăng ký tên đó làm nhãn hiệu, việc dùng có thể bị coi là xâm phạm quyền của họ.
Có thể đăng ký tên vùng ở nước ngoài như nhãn hiệu thông thường đứng tên doanh nghiệp không?
Nhiều nước từ chối nhãn hiệu thông thường chỉ gồm tên địa danh vì tính mô tả nguồn gốc. Kể cả được chấp nhận, việc một doanh nghiệp giữ tên vùng làm nhãn riêng dễ gây tranh chấp với các cơ sở khác cùng vùng.
Hệ thống Madrid có nhận nhãn hiệu tập thể và nhãn chứng nhận không?
Có. Đơn quốc tế có thể là nhãn tập thể hoặc nhãn chứng nhận nếu đơn cơ sở ở Việt Nam là loại đó. Một số nước chỉ định có thể yêu cầu nộp quy chế sử dụng và xét theo luật riêng, nên cần đại lý tại nước đó theo dõi.
Nhà nhập khẩu muốn in tên vùng lên bao bì đóng gói lại ở nước họ có được không?
Tuỳ quy chế sử dụng và luật nước đó. Hợp đồng nên yêu cầu họ chỉ in tên vùng cho hàng có nguồn gốc từ bạn, đúng mẫu trình bày, và cho bạn kiểm tra bao bì trước khi in.
Ai trả chi phí bảo hộ tên vùng ở nước ngoài?
Không có quy tắc chung. Thường là tổ chức tập thể chi từ đóng góp thành viên, có thể có hỗ trợ từ chương trình của địa phương hoặc trung ương. Hãy hỏi tổ chức quản lý và cơ quan quản lý ở địa phương về các chương trình hiện hành.