Câu hỏi "đăng ký nhãn hiệu ở nước nào trước" không có đáp án chung, nhưng có một cách trả lời có hệ thống: xếp các nước vào bốn nhóm — nước đang bán, nước sắp bán, nước làm ra hàng hoặc hàng đi qua, và nước có người sẵn sàng chiếm nhãn — rồi chấm mức rủi ro của từng nước. Nước nào vừa đang có doanh thu vừa dễ bị chiếm thì nộp ngay; nước còn ở dạng ý định thì xếp sau.
Phần lớn doanh nghiệp nhỏ đi ngược lại: chọn nước theo cảm giác (thị trường lớn, nghe nói nhiều) hoặc theo lời rủ của một đối tác. Kết quả là có văn bằng ở nơi chưa bán được hộp nào, trong khi ở nơi hàng đang chạy thì nhãn để trống. Bài này giúp bạn làm phép chọn đó trong một buổi, với dữ liệu bạn đã có trong tay: danh sách đơn hàng, danh sách đối tác và kế hoạch bán hàng năm tới.
Vì sao phải chọn nước, không có đường nộp "toàn cầu"
Nhãn hiệu được bảo hộ theo nguyên tắc lãnh thổ: văn bằng do Cục Sở hữu trí tuệ cấp chỉ có hiệu lực trên lãnh thổ Việt Nam. Ở mỗi nước khác, quyền với nhãn hiệu phát sinh theo luật của nước đó, do cơ quan của nước đó xét. Không có một tờ giấy nào bảo hộ cùng lúc cho mọi nơi. Ngay cả khi nộp qua hệ thống Madrid, thứ bạn nhận được là một đăng ký quốc tế "chỉ định" từng nước, và từng nước vẫn tự quyết có bảo hộ hay không.
Vì mỗi nước là một lần xét, một lần nộp phí và thường là một đại lý ở nước đó khi có vướng mắc, chi phí cộng dồn rất nhanh theo số nước và số nhóm hàng hoá. Doanh nghiệp xuất khẩu vừa và nhỏ hầu như không ai nộp được hết các nước mình có ý định bán. Vì vậy câu hỏi đúng không phải "có nên đăng ký ở nước ngoài không" mà là "nước nào không thể để trống thêm một năm nữa".
Chọn nước cũng không phải việc làm một lần. Danh sách đơn hàng thay đổi, đối tác thay đổi, kênh bán thay đổi. Cách làm bền là có một bảng xếp hạng nước, xem lại mỗi khi có thị trường mới hoặc mỗi năm một lần, thay vì quyết theo từng cuộc gọi của đối tác.
Bốn nhóm nước cần đặt lên bàn
Nước đang bán. Nơi hàng của bạn đã có mặt, dù chỉ qua một nhà nhập khẩu hay một gian hàng trực tuyến. Ở đây nhãn đã được người mua biết đến, và chính sự hiện diện đó khiến nó đáng để người khác chiếm. Đây gần như luôn là nhóm phải nộp đầu tiên, nhất là khi bạn bán qua một nhà phân phối duy nhất.
Nước sắp bán. Nơi đã có kế hoạch cụ thể trong 12–24 tháng: đang chào hàng, đang làm mẫu, đang dự hội chợ. Nộp trước khi xuất hiện công khai giúp bạn tránh cảnh tên mình được nhắc ở hội chợ và vài tháng sau có người khác nộp đơn. Nếu đơn ở Việt Nam còn trong hạn 6 tháng tính từ ngày nộp, bạn có thể dùng quyền ưu tiên theo Công ước Paris cho nhóm nước này.
Nước sản xuất, gia công hoặc hàng đi qua. Nơi bạn đặt làm bao bì, linh kiện, thuê nhà máy đóng gói, hoặc nơi hàng trung chuyển trước khi tới người mua. Nhiều người bỏ sót nhóm này vì không bán gì ở đó, nhưng hàng mang nhãn của bạn đã đi qua lãnh thổ nước đó và có thể bị giữ lại hoặc bị làm nhái ngay tại xưởng.
Nước có nguy cơ chiếm nhãn cao. Nơi luật theo hướng ai nộp trước được trước, nơi đã có người hỏi mua độc quyền thương hiệu của bạn, hoặc nơi đối thủ cùng ngành đang hoạt động mạnh. Không cần đang bán ở đó; chỉ cần nhãn đủ nổi để có người thấy lợi khi đăng ký trước.
Một nước có thể nằm cùng lúc trong nhiều nhóm. Đó chính là dấu hiệu để xếp nó lên đầu. Một nước vừa đang bán, vừa là nơi đặt in bao bì, vừa theo nguyên tắc nộp trước thì không có lý do gì để chờ.
Bảng chấm mức ưu tiên cho từng nước
Lấy danh sách các nước bạn đang hoặc sắp có liên quan, trả lời năm câu hỏi dưới đây cho từng nước. Mỗi câu "có" cộng một điểm; nước nhiều điểm nhất nộp trước. Đây là công cụ sắp xếp, không phải công thức pháp lý.
| Câu hỏi cho từng nước | Trả lời "có" nghĩa là | Ảnh hưởng tới thứ tự |
|---|---|---|
| Đã có doanh thu ở đó trong 12 tháng qua? | Nhãn đã có người biết, đã có giá trị để chiếm | Đẩy lên nhóm đầu |
| Có kế hoạch bán cụ thể trong 2 năm tới? | Sắp xuất hiện công khai ở hội chợ, sàn, quảng cáo | Nộp trước ngày ra mắt |
| Bán qua một nhà phân phối hay nhà nhập khẩu duy nhất? | Có một bên nắm rõ nhãn và có động cơ giữ nó | Đẩy lên nhóm đầu |
| Luật nước đó thiên về ai nộp trước được trước? | Người dùng trước khó đòi lại nếu chưa đăng ký | Đẩy lên nhóm đầu |
| Hàng được sản xuất, đóng gói hay trung chuyển ở đó? | Nhãn đi qua lãnh thổ nước đó dù không bán | Xếp vào đợt đầu hoặc đợt hai |
Câu hỏi thứ tư là chỗ bạn cần người làm nghề kiểm tra, vì cách mỗi nước cân giữa người nộp trước và người dùng trước khác nhau và có thể thay đổi. Bảng chỉ giúp bạn biết nên hỏi đại lý về nước nào trước.
Nước nộp trước và nước coi trọng sử dụng: thứ tự thay đổi thế nào
Về nguyên lý, các nước chia thành hai hướng. Ở phần lớn các nước, quyền với nhãn hiệu xác lập chủ yếu qua đăng ký: ai nộp đơn hợp lệ trước thì có lợi thế, kể cả khi bên kia đã bán hàng ở đó từ trước. Ở một số nước theo truyền thống thông luật, việc sử dụng thật trên thị trường cũng tạo ra quyền nhất định, và cơ quan đăng ký có thể đòi bằng chứng sử dụng hoặc tuyên bố ý định sử dụng.
Với doanh nghiệp đi ra, hệ quả thực tế là: ở nước theo hướng nộp trước, chậm một tháng có thể mất cả thị trường, nên nhóm nước này cần được ưu tiên khi bạn đã có kế hoạch bán. Ở nước coi trọng sử dụng, việc đã bán hàng cho bạn thêm chỗ dựa khi có tranh chấp, nhưng không thay thế được đăng ký, và bạn còn phải chuẩn bị hồ sơ chứng minh sử dụng đúng cách nước đó yêu cầu.
Quy định cụ thể của từng nước — điều kiện chứng minh sử dụng, thời hạn, cách xét người dùng trước — thay đổi theo thời gian. Khi chốt danh sách, hãy kiểm lại với đại lý sở hữu công nghiệp tại nước đó thay vì dựa vào ghi chép cũ hoặc kinh nghiệm truyền miệng của doanh nghiệp khác.
Xếp thứ tự trong một buổi làm việc
Bạn có thể làm việc này cùng người phụ trách xuất khẩu và kế toán trong khoảng nửa ngày. Chuẩn bị trước danh sách đơn hàng 12 tháng, danh sách đối tác nước ngoài và kế hoạch bán hàng.
- Liệt kê mọi nước có liên quan: nơi bán, nơi định bán, nơi đặt làm hàng hoặc bao bì, nơi hàng trung chuyển.
- Chấm năm câu hỏi ở bảng trên cho từng nước, ghi lý do ngắn bên cạnh mỗi điểm để lần sau xem lại.
- Gạch những nước chỉ có một điểm và không có kế hoạch trong 2 năm; giữ trong danh sách theo dõi.
- Với nhóm điểm cao, kiểm xem nhãn của bạn đã có ai nộp ở đó chưa (việc tra trước khi nộp có hướng dẫn riêng trên TraCuuThuongHieu.com).
- Ghép các nước điểm cao thành đợt một, nhóm còn lại thành đợt hai, đợt ba theo ngân sách.
- Quyết định đường nộp cho từng đợt: qua Madrid, nộp từng nước hay nộp khu vực.
- Ghi ngày xem lại bảng: khi có đối tác mới, khi vào sàn mới, hoặc tối thiểu mỗi năm một lần.
Những sai lầm hay gặp khi chọn nước
Các lỗi dưới đây lặp lại ở nhiều doanh nghiệp, không phân biệt quy mô:
- Chọn theo độ lớn của thị trường thay vì theo nơi hàng thực sự đang đi. Một thị trường lớn mà bạn chưa có kế hoạch vào không cấp bách bằng một thị trường nhỏ đang có nhà phân phối.
- Bỏ qua nước sản xuất, gia công vì "không bán ở đó". Nhãn bị đăng ký ở nơi đặt hàng có thể làm vướng chính lô hàng xuất của bạn.
- Để nhà phân phối "lo giùm" việc đăng ký và đứng tên. Khi quan hệ chấm dứt, việc đòi lại nhãn rất tốn kém, nếu đòi được.
- Nộp xong đợt một rồi quên, đến khi đối tác ở nước mới gọi thì đã có người khác nộp trước.
- Chọn nước nhưng không chọn nhóm hàng hoá tương ứng với thứ thực sự bán ở đó, nên văn bằng có mà không che được sản phẩm chính.
Mỗi lỗi trên đều có chung gốc: quyết định chọn nước tách rời khỏi kế hoạch kinh doanh. Khi bảng nước nằm cạnh bảng đơn hàng, phần lớn những lỗi này tự lộ ra.
Ví dụ giả định: một xưởng nước mắm ở Khánh Hoà
Ví dụ giả định: một xưởng nước mắm ở Khánh Hoà có văn bằng nhãn hiệu ở Việt Nam, đang bán sang hai nước qua hai nhà nhập khẩu, đang chào hàng ở một nước thứ ba, và đặt in chai, hộp ở một nước láng giềng vì giá tốt. Ngân sách năm nay chỉ đủ cho khoảng ba nước.
Chấm theo bảng: hai nước đang bán mỗi nước được bốn điểm vì có doanh thu, bán qua một nhà nhập khẩu và luật thiên về nộp trước. Nước đặt in bao bì được hai điểm. Nước đang chào hàng được hai điểm. Thứ tự hợp lý là hai nước đang bán vào đợt một; nước đặt in bao bì cân nhắc đưa vào đợt một nếu còn ngân sách, vì xưởng in đang giữ file thiết kế có nhãn. Nước đang chào hàng xếp đợt hai, nhưng phải nộp trước hội chợ sắp tới.
Điểm quan trọng không nằm ở con số mà ở chỗ xưởng có lý do ghi rõ cho từng quyết định. Năm sau, khi có nhà nhập khẩu mới, chỉ cần thêm một dòng vào bảng và chấm lại.
Câu hỏi thường gặp
Đã có văn bằng nhãn hiệu ở Việt Nam thì có được bảo hộ ở nước ngoài không?
Không. Văn bằng do Cục Sở hữu trí tuệ cấp chỉ có hiệu lực tại Việt Nam. Muốn được bảo hộ ở nước nào, bạn phải nộp đơn để nước đó xét, trực tiếp tại nước đó, qua hệ thống Madrid hoặc qua hệ thống khu vực nếu có.
Chưa bán ở nước nào thì có nên đăng ký trước không?
Nếu có kế hoạch cụ thể trong một đến hai năm và nước đó theo hướng nộp trước được trước thì nên cân nhắc nộp trước khi xuất hiện công khai. Nếu chỉ là ý định chung chung, hãy giữ nước đó trong danh sách theo dõi và dành ngân sách cho nơi hàng đang đi.
Có nên đăng ký ở nước chỉ đặt in bao bì, không bán hàng không?
Nên cân nhắc nghiêm túc. Nhãn của bạn đã nằm trong file thiết kế và trên hàng hoá đi qua lãnh thổ nước đó. Nếu có người đăng ký trước tại đó, lô bao bì hoặc hàng của bạn có thể gặp rắc rối dù bạn không bán ở đó.
Nên chọn bao nhiêu nước cho đợt đầu?
Không có con số chuẩn. Hãy bắt đầu từ những nước có nhiều điểm nhất trong bảng chấm và dừng ở mức ngân sách cho phép, kể cả chi phí xử lý nếu bị từ chối. Ít nước mà làm đến nơi tốt hơn nhiều nước mà bỏ dở khi có thư từ chối.
Ai nên tham gia buổi chọn nước trong doanh nghiệp?
Ít nhất là người quyết định ngân sách, người phụ trách xuất khẩu hoặc bán hàng quốc tế, và người lo pháp chế hoặc giấy tờ. Người bán hàng biết hàng đang đi đâu, còn người lo giấy tờ biết những nước nào cần kiểm thêm với đại lý.
Đối tác nước ngoài đề nghị đứng tên đăng ký giúp thì sao?
Nên giữ nhãn đứng tên doanh nghiệp của bạn. Nếu đối tác cần thực hiện thủ tục tại nước họ, hãy thoả thuận bằng văn bản rằng họ chỉ làm thay và nhãn thuộc về bạn, kèm nghĩa vụ chuyển lại khi kết thúc hợp tác.