Bạn nên đăng ký nhãn hiệu ở một nước khi hàng mang nhãn riêng của bạn đã hoặc sắp được bán ở đó, khi có đối tác bên đó đầu tư quảng bá tên nhãn, khi bạn bán trên sàn của nước đó, hoặc khi đã thấy dấu hiệu người khác dòm ngó tên nhãn. Bạn có thể chưa cần nếu chỉ bán nguyên liệu, làm gia công theo nhãn của khách, hoặc mới có vài đơn lẻ thử nghiệm mà chưa định đầu tư vào thị trường đó.
Giữa hai đầu đó là vùng xám mà nhiều doanh nghiệp vừa và nhỏ đang đứng: đã có vài lô hàng, có người hỏi làm đại lý, nhưng ngân sách hạn chế và tương lai thị trường chưa rõ. Bài này giúp bạn tự đánh giá, bằng những câu hỏi cụ thể, để quyết định nộp ngay, chờ có điều kiện, hay tạm gác. Bài không thay cho tư vấn về một nước cụ thể.
Những trường hợp có thể chưa cần đăng ký
Chưa cần không có nghĩa là không bao giờ cần. Đây là những trường hợp mà rủi ro nhãn hiệu ở nước ngoài thường thấp, ít nhất ở thời điểm hiện tại:
- Bạn xuất khẩu nguyên liệu, bán thành phẩm hoặc hàng rời, không mang nhãn riêng của bạn tới tay người tiêu dùng nước đó.
- Bạn gia công theo đơn đặt hàng, hàng mang nhãn của khách. Lúc này nhãn hiệu là chuyện của khách; việc của bạn là không vô tình dùng tên gần giống nhãn của họ cho hàng riêng.
- Bạn mới gửi vài đơn hàng lẻ qua đường bưu chính cho người quen, chưa có kênh bán, chưa có đối tác, chưa quảng bá ở nước đó.
- Thị trường chỉ là một ý tưởng, chưa có ngân sách, nhân sự hay kế hoạch nào đi kèm trong vài năm tới.
- Nhãn bạn đang dùng ở Việt Nam không định mang ra nước ngoài, vì đã quyết định dùng một tên khác cho thị trường quốc tế.
Ngay cả trong các trường hợp này, việc nộp đơn Việt Nam cho chắc và theo dõi xem có ai đăng ký tên của mình ở thị trường quan tâm hay không vẫn là thói quen tốt, chi phí thấp.
Những tín hiệu nên làm ngay
Hàng mang nhãn của bạn đã lên kệ ở nước đó. Người tiêu dùng bắt đầu nhận diện tên nhãn, cũng là lúc nhãn có giá trị trong mắt người muốn chiếm. Nếu chưa có quyền ở đó, bạn đang xây giá trị trên đất của người khác.
Có đối tác đề nghị làm phân phối, nhất là phân phối độc quyền. Đối tác sẽ đầu tư tiền quảng bá tên nhãn. Nếu chưa rõ ai đứng tên nhãn ở nước đó, khi hai bên chia tay, tranh chấp gần như chắc chắn xảy ra.
Bạn mở gian hàng trên sàn thương mại điện tử của nước đó. Nhiều sàn chỉ cho đăng ký thương hiệu, gỡ hàng nhái hay bảo vệ gian chính hãng khi bạn có văn bằng hoặc ít nhất là đơn tại nước sở tại. Chính sách từng sàn khác nhau và hay đổi.
Bạn tham gia hội chợ, triển lãm quốc tế ở nước đó. Hội chợ là nơi nhãn của bạn lộ ra trước rất nhiều nhà buôn. Đã có không ít câu chuyện tên nhãn bị đăng ký ở nước sở tại ngay sau khi doanh nghiệp đi hội chợ về.
Bạn thấy hàng nhái hoặc đơn đăng ký có tên gần giống nhãn của bạn. Dù chưa chắc là có chủ đích, đây là dấu hiệu cần hành động sớm, cả để nộp đơn lẫn để tìm hiểu đường phản đối nếu đơn kia chưa được cấp.
Bạn đang gọi vốn hoặc chuẩn bị bán doanh nghiệp. Nhà đầu tư thường hỏi phạm vi bảo hộ nhãn ở các thị trường mục tiêu. Khoảng trống bảo hộ có thể bị coi là rủi ro và ảnh hưởng tới định giá.
Bộ câu hỏi tự đánh giá cho từng nước
Với mỗi nước bạn đang cân nhắc, trả lời các câu dưới đây. Càng nhiều câu trả lời "có", càng nên ưu tiên nước đó.
| Câu hỏi | Nếu trả lời "có" |
|---|---|
| Trong 2–3 năm tới bạn có kế hoạch cụ thể bán hàng mang nhãn riêng ở nước này? | Nước này thuộc nhóm ưu tiên |
| Đã có đối tác ở đó biết tên nhãn và đang hoặc sẽ quảng bá nó? | Nên nộp trước khi ký hợp đồng chính thức, hoặc ít nhất làm song song |
| Nước này theo nguyên tắc nộp đơn trước? | Rủi ro bị chen trước cao hơn, chờ lâu bất lợi |
| Ngành hàng của bạn ở đó có nhiều hàng nhái hoặc người săn tên? | Nên nộp sớm và theo dõi thường xuyên |
| Bạn bán qua sàn của nước đó hoặc cần hải quan nước đó hỗ trợ chống hàng giả? | Văn bằng nước sở tại gần như là điều kiện |
| Nước này là nơi bạn đặt sản xuất hoặc gia công? | Cân nhắc bảo hộ để tránh bị chặn ngay tại nơi sản xuất |
| Tên nhãn có thể dùng nguyên ở nước đó mà không gặp vấn đề ngôn ngữ? | Nếu "không", cần quyết định tên trước rồi mới nộp |
Câu cuối nhắc một điều hay bị bỏ qua: nộp đơn cho một cái tên sẽ phải đổi vì nghĩa xấu hay khó phát âm ở nước đó là lãng phí. Chuyện tên nhãn khi ra nước ngoài được bàn ở chuyên mục riêng.
Hai tình huống giả định
Tình huống thứ nhất: một cơ sở sản xuất mứt và trái cây sấy đạt chuẩn OCOP ở Tiền Giang (nay thuộc tỉnh Đồng Tháp sau sắp xếp) được một nhà buôn ở Nhật Bản đặt thử hai lô, bán dưới nhãn của cơ sở trong vài cửa hàng thực phẩm châu Á. Nhà buôn ngỏ ý muốn làm nhà phân phối độc quyền. Ở đây đã có ba tín hiệu cùng lúc: hàng mang nhãn riêng lên kệ, đối tác sắp đầu tư quảng bá, và thị trường theo nguyên tắc nộp đơn trước. Cơ sở nên nộp đơn ở Nhật trước hoặc song song với việc ký hợp đồng phân phối, và ghi rõ trong hợp đồng ai là chủ nhãn.
Tình huống thứ hai: một shop thủ công mỹ nghệ ở Hà Nội bán trên một sàn quốc tế, mỗi tháng vài đơn lẻ đi Úc, Mỹ, Đức. Chưa có đối tác, chưa có kênh nào chiếm phần lớn doanh số. Shop có thể chưa cần đăng ký ở cả ba nước ngay. Việc hợp lý hơn là nộp đơn Việt Nam cho chắc, theo dõi doanh số theo nước, và đặt ngưỡng: khi một nước vượt một tỷ lệ doanh số nhất định hoặc shop muốn đăng ký thương hiệu trên sàn của nước đó thì nộp đơn tại đó.
Hai tình huống cho thấy câu trả lời phụ thuộc vào mức độ cam kết với thị trường, không phụ thuộc quy mô doanh nghiệp. Một cơ sở nhỏ có thể cần bảo hộ ở nước ngoài sớm hơn một công ty lớn chỉ bán hàng rời.
Cái giá của chờ và cái giá của nộp sớm
Nộp sớm có chi phí rõ ràng: phí nhà nước của nước đến, phí đại lý nếu nộp trực tiếp, chi phí dịch thuật, và công theo dõi. Nếu thị trường không thành, phần chi này coi như mất, cộng thêm phí gia hạn nếu bạn vẫn muốn giữ.
Chờ có chi phí khó thấy hơn nhưng thường lớn hơn. Nếu người khác nộp trước, bạn có thể phải đổi tên nhãn cho thị trường đó, làm lại bao bì, mất phần nhận diện đã gây dựng, hoặc đi đường phản đối, huỷ bỏ với chi phí và thời gian khó lường. Trong trường hợp xấu, chính hàng của bạn có thể bị coi là xâm phạm ở nước đó.
Không có công thức chung cho phép so này, nhưng một quy tắc thực tế là: với nhãn chính của doanh nghiệp, ở thị trường đã có tín hiệu thật, chi phí nộp đơn thường nhỏ hơn nhiều so với rủi ro. Với nhãn phụ, thị trường thử nghiệm, có thể chờ có điều kiện và đặt ngưỡng rõ ràng để quyết định.
Nếu quyết định chưa đăng ký, giảm rủi ro thế nào
Chưa đăng ký không có nghĩa là không làm gì. Vài việc chi phí thấp giúp bạn giữ thế khi cần hành động:
- Nộp và giữ đơn, văn bằng ở Việt Nam ổn định, làm gốc cho đơn Madrid và mốc ưu tiên khi cần.
- Giữ bằng chứng sử dụng có ngày tháng ở từng nước: hoá đơn, tờ khai, ảnh hàng tại điểm bán.
- Ghi điều khoản nhãn hiệu vào mọi hợp đồng với đối tác nước ngoài: đối tác không được đăng ký nhãn của bạn hoặc tên tương tự dưới tên họ, và phải chuyển lại nếu đã lỡ đăng ký.
- Định kỳ tra xem có đơn nào trùng hoặc gần giống tên của bạn ở thị trường quan tâm. Cách tra trước khi nộp được TraCuuThuongHieu.com hướng dẫn kỹ.
- Đặt ngưỡng hành động rõ ràng, ví dụ doanh số, số đối tác, kế hoạch hội chợ, để khi chạm ngưỡng là nộp đơn, không bàn lại từ đầu.
Những việc này không thay được văn bằng, nhưng giúp bạn có chứng cứ và thời gian phản ứng nếu có sự cố.
Đặt việc bảo hộ vào đúng nhịp của quy trình xuất khẩu
Quyết định về nhãn ở nước ngoài thường bị đẩy cho bộ phận pháp chế vào phút cuối, sau khi bao bì đã in, đối tác đã chốt, hàng đã lên tàu. Cách làm tốt hơn là gắn câu hỏi nhãn hiệu vào các mốc có sẵn của quy trình xuất khẩu, để nó được hỏi đúng lúc mà không cần ai phải nhớ.
Ba mốc nên gắn: khi lập kế hoạch thị trường năm, người phụ trách xuất khẩu liệt kê nước định bán hàng mang nhãn riêng và chuyển cho người lo nhãn hiệu; khi bắt đầu đàm phán với nhà nhập khẩu hay nhà phân phối, hợp đồng mẫu đã có sẵn điều khoản nhãn hiệu và câu hỏi "đã có đơn ở nước này chưa"; khi thiết kế bao bì cho một thị trường, người thiết kế được biết nước đó đã có văn bằng chưa để quyết định có in ký hiệu ® hay không.
Với doanh nghiệp nhỏ, một người có thể kiêm cả ba vai. Điều quan trọng không phải là có bộ phận riêng, mà là câu hỏi được đặt ra trước khi tên nhãn lộ ra ở thị trường mới, không phải sau.
Câu hỏi thường gặp
Doanh nghiệp làm gia công OEM có nên đăng ký nhãn riêng ở nước của khách không?
Chỉ nên khi bạn thật sự định bán hàng nhãn riêng ở nước đó. Khi ấy cần chọn tên đủ khác nhãn của khách, kiểm hợp đồng gia công xem có điều khoản hạn chế cạnh tranh hay không, và cân nhắc mối quan hệ với khách trước khi công khai.
Mới tham gia hội chợ ở nước ngoài lần đầu thì có cần nộp đơn trước khi đi không?
Nếu bạn định giới thiệu nhãn riêng với nhiều nhà buôn của nước đó và có ý định bán thật ở đó, nộp đơn trước khi đi là cách an toàn. Ít nhất hãy nộp đơn Việt Nam trước để có mốc ưu tiên 6 tháng cho các nước thành viên Công ước Paris.
Có nên đăng ký ở nước không bán hàng nhưng là nơi đặt nhà máy gia công?
Nhiều doanh nghiệp làm vậy để tránh trường hợp người khác đăng ký tên nhãn ở nơi sản xuất rồi gây khó khăn cho việc sản xuất hoặc xuất hàng đi. Mức độ rủi ro tuỳ nước và tuỳ cơ chế kiểm soát hàng xuất khẩu của nước đó, nên kiểm với đại lý tại chỗ.
Ngân sách chỉ đủ cho một nước thì chọn nước nào?
Thường là nước đang hoặc sắp có doanh số lớn nhất mang nhãn riêng, nhất là nếu nước đó theo nguyên tắc nộp đơn trước và có đối tác sắp đầu tư quảng bá. Cách chọn nước và chia đợt theo ngân sách được bàn kỹ ở chuyên mục chọn nước và lộ trình.
Đã bán ở nước ngoài vài năm mà chưa đăng ký thì giờ nộp còn kịp không?
Vẫn nên nộp ngay nếu tên chưa bị ai đăng ký ở đó. Trước khi nộp, hãy tra xem đã có đơn trùng hay chưa. Nếu đã có, việc nộp đơn cần đi kèm đánh giá khả năng phản đối hoặc huỷ bỏ, lúc này nên có người làm nghề hỗ trợ.
Đăng ký nhãn hiệu ở nước ngoài có bắt buộc theo luật Việt Nam khi xuất khẩu không?
Không. Luật Việt Nam không bắt doanh nghiệp xuất khẩu phải có văn bằng nhãn ở nước đến. Đây là quyết định kinh doanh để bảo vệ tài sản của bạn. Tuy vậy, một số đối tác, sàn hoặc hệ thống phân phối nước ngoài có thể đặt yêu cầu này trong hợp đồng.