Không. Giấy chứng nhận đăng ký nhãn hiệu do Cục Sở hữu trí tuệ cấp chỉ bảo hộ nhãn của bạn trong lãnh thổ Việt Nam. Sang Hàn Quốc, Úc, Đức hay bất kỳ nước nào khác, nhãn đó chỉ được bảo hộ khi bạn đã có quyền tại chính nước ấy, thường là qua một đơn nộp vào cơ quan nhãn hiệu của nước đó, trực tiếp hoặc qua hệ thống Madrid. Đây gọi là nguyên tắc lãnh thổ, và gần như mọi hệ thống nhãn hiệu trên thế giới đều vận hành theo nó.
Nhiều doanh nghiệp chỉ biết điều này khi đã muộn: hàng đã lên kệ ở nước ngoài, đối tác nhập khẩu báo rằng tên nhãn đã có người đăng ký, hoặc sàn bán lẻ bên kia đòi văn bằng của nước sở tại mới cho mở gian chính hãng. Bài này giải thích vì sao quyền nhãn hiệu không đi theo hàng hoá, văn bằng Việt Nam vẫn có ích ở đâu khi bạn ra nước ngoài, và cách tự kiểm xem nhãn của mình đang được bảo hộ ở những nước nào.
Nguyên tắc lãnh thổ nghĩa là gì
Quyền đối với nhãn hiệu là một quyền do nhà nước trao. Ở Việt Nam, Cục Sở hữu trí tuệ xét đơn và cấp văn bằng; quyền phát sinh từ văn bằng đó có giá trị trên phạm vi lãnh thổ Việt Nam, vì một cơ quan nhà nước không có thẩm quyền trao độc quyền ở nước khác. Tương tự, văn bằng do Văn phòng Sở hữu trí tuệ Nhật Bản cấp không ngăn được ai ở Việt Nam, trừ khi chủ nhãn cũng đã có quyền tại Việt Nam.
Hệ quả trực tiếp là cùng một dấu hiệu có thể thuộc về những người khác nhau ở những nước khác nhau. Doanh nghiệp A sở hữu nhãn ở Việt Nam, trong khi ở Thái Lan cùng chữ đó, cho cùng loại hàng, lại đứng tên một người khác hoàn toàn hợp pháp theo luật Thái Lan. Không có văn bằng nào "mạnh hơn" văn bằng nào; mỗi văn bằng chỉ có hiệu lực ở nơi cấp ra nó.
Các điều ước quốc tế như Công ước Paris hay Nghị định thư Madrid không xoá bỏ nguyên tắc này. Chúng chỉ làm cho việc xin bảo hộ ở nhiều nước dễ hơn: cho bạn giữ ngày nộp đơn đầu tiên trong một khoảng thời gian, cho nộp một đơn rồi chỉ định nhiều nước. Quyết định có bảo hộ hay không vẫn do từng nước đưa ra theo luật của họ.
Vì sao quyền nhãn hiệu không đi theo hàng hoá
Một câu hỏi rất hay gặp: "Hàng của mình sản xuất ở Việt Nam, nhãn đăng ký ở Việt Nam, xuất khẩu đi thì nhãn cũng thuộc về mình chứ?" Về mặt sở hữu chiếc thùng hàng, đúng. Về mặt độc quyền dùng cái tên trên thị trường nước nhập khẩu, không. Độc quyền nhãn hiệu gắn với thị trường nơi người mua nhận diện sản phẩm, không gắn với nơi sản xuất.
Lý do nằm ở chức năng của nhãn hiệu: giúp người tiêu dùng ở một thị trường phân biệt hàng của người này với hàng của người khác. Người tiêu dùng Úc chưa từng thấy nhãn của bạn thì chưa có sự nhầm lẫn nào để luật Úc phải bảo vệ, trừ một số ngoại lệ hẹp như nhãn hiệu nổi tiếng hoặc trường hợp đăng ký với dụng ý xấu. Vì vậy mỗi nước tự xét xem dấu hiệu của bạn có đủ khả năng phân biệt, có trùng hay tương tự với nhãn đã có ở nước họ hay không.
Điều này cũng giải thích vì sao một nhãn được Cục Sở hữu trí tuệ chấp nhận dễ dàng vẫn có thể bị từ chối ở nước khác. Một từ tiếng Việt bình thường ở Việt Nam có thể là từ mô tả trong ngôn ngữ nước kia, hoặc ở đó đã có người đăng ký một nhãn gần giống từ nhiều năm trước. Kết quả xét đơn ở Việt Nam không phải là lời hứa cho kết quả ở nơi khác.
Văn bằng Việt Nam vẫn có ích ở đâu khi ra nước ngoài
Làm đơn cơ sở cho hệ thống Madrid. Muốn nộp đơn quốc tế qua Cục Sở hữu trí tuệ, bạn cần một đơn đăng ký hoặc văn bằng nhãn hiệu ở Việt Nam làm gốc. Danh mục hàng hoá trong đơn quốc tế không được rộng hơn danh mục trong đơn gốc này, nên đơn Việt Nam viết thế nào sẽ quyết định phần lớn phạm vi bạn có thể xin ở nước ngoài.
Giữ ngày ưu tiên. Theo Công ước Paris, trong 6 tháng kể từ ngày nộp đơn đầu tiên ở Việt Nam, bạn có thể nộp đơn ở các nước thành viên khác và yêu cầu được coi như đã nộp vào ngày của đơn đầu tiên. Đơn nộp ở Việt Nam vì thế là mốc thời gian quý giá nếu bạn tính đi ra sớm.
Làm chứng cứ về quyền và thiện chí. Khi nhãn bị người khác đăng ký trước ở nước ngoài, hồ sơ đăng ký và sử dụng ở Việt Nam là một phần chứng cứ cho thấy bạn là người tạo ra và dùng nhãn trước. Nó không tự thắng tranh chấp, nhưng nhiều thủ tục phản đối hoặc huỷ bỏ dựa trên dụng ý xấu cần chính loại bằng chứng này.
Tạo niềm tin trong đàm phán. Nhà nhập khẩu, nhà phân phối thường hỏi ai đứng tên nhãn. Có văn bằng trong nước cho thấy bạn nghiêm túc với nhãn và giúp bạn đưa điều khoản nhãn hiệu vào hợp đồng ngay từ đầu.
Điều văn bằng Việt Nam không làm được. Nó không ngăn ai ở nước ngoài đăng ký cùng tên, không cho bạn quyền khởi kiện xâm phạm tại toà án nước khác, và không thay được văn bằng nước sở tại mà sàn thương mại điện tử hay hải quan bên đó yêu cầu.
Tình huống giả định: hàng đã bán mà nhãn chưa đi
Ví dụ giả định: một hợp tác xã cà phê ở Đắk Lắk có nhãn chữ đã được cấp văn bằng tại Việt Nam. Ba năm qua, một nhà nhập khẩu ở Hàn Quốc mua đều đặn và bán lại dưới chính nhãn đó. Hợp tác xã chưa từng nộp đơn ở Hàn Quốc vì nghĩ "nhãn đã đăng ký rồi". Khi hai bên không gia hạn hợp đồng, nhà nhập khẩu tiếp tục bán cà phê từ nguồn khác dưới tên cũ, và hợp tác xã phát hiện cái tên đã được đăng ký ở Hàn Quốc dưới tên công ty nhập khẩu.
Tình huống này không hiếm trong mảng nông sản, thực phẩm và hàng thủ công. Về lý thuyết, nhiều nước có đường để chủ nhãn gốc phản đối hoặc yêu cầu huỷ bỏ đăng ký của đại lý hay người đại diện tự ý đăng ký, hoặc của người đăng ký với dụng ý xấu. Nhưng con đường đó tốn thời gian, cần đại lý tại nước đó, cần chứng cứ, và kết quả phụ thuộc luật cũng như cách cơ quan nước đó đánh giá. Nếu nộp sớm, chi phí và rủi ro thấp hơn rất nhiều.
Bài học không phải là "nước nào cũng phải đăng ký ngay", mà là: thị trường nào đã có hàng của bạn được bán dưới nhãn riêng, hoặc đối tác bên đó đã bắt đầu đầu tư quảng bá cái tên, thì đó là nơi cần cân nhắc bảo hộ trước khi quan hệ thương mại có vấn đề.
So sánh nhanh: ở Việt Nam và ở nước ngoài
Bảng dưới đặt cạnh nhau những câu hỏi người làm xuất khẩu hay hỏi, để thấy văn bằng trong nước dừng ở đâu.
| Câu hỏi | Khi chỉ có văn bằng Việt Nam | Khi đã có quyền ở nước nhập khẩu |
|---|---|---|
| Ngăn người khác dùng cùng tên ở nước đó? | Không, trừ ngoại lệ hẹp như nhãn nổi tiếng | Có, trong phạm vi hàng hoá đã đăng ký và theo luật nước đó |
| Ngăn người khác đăng ký cùng tên ở nước đó? | Không tự động; phải chủ động phản đối nếu luật nước đó cho phép | Thường có cơ sở để phản đối đơn sau |
| Đáp ứng yêu cầu văn bằng của sàn bán lẻ nước ngoài? | Thường không đủ | Đáp ứng được yêu cầu cơ bản (chính sách từng sàn khác nhau) |
| Yêu cầu hải quan nước đó giám sát hàng giả? | Thường không | Có thể, tuỳ cơ chế nước đó |
| Dùng làm gốc cho đơn Madrid? | Có | Không liên quan |
Cột giữa không có nghĩa là bạn "mất hết quyền" ở nước ngoài. Nó chỉ cho thấy bạn đang ở thế phải chứng minh và phải chạy theo, thay vì có sẵn một văn bằng để dựa vào. Chi tiết luật từng nước khác nhau, nên khi có việc cụ thể bạn cần kiểm với đại lý sở hữu công nghiệp tại nước đó.
Tự kiểm nhãn của bạn đang được bảo hộ ở đâu
Trước khi lên kế hoạch đi ra, hãy lập một bảng hiện trạng đơn giản theo các bước sau.
- Liệt kê mọi dấu hiệu bạn đang dùng: tên chữ, logo, tên dòng sản phẩm, khẩu hiệu nếu có đăng ký. Nhiều doanh nghiệp chỉ đăng ký logo mà bán hàng chủ yếu bằng tên chữ.
- Với từng dấu hiệu, ghi số đơn hoặc số văn bằng ở Việt Nam, ngày nộp đơn, nhóm hàng hoá, dịch vụ và ngày hết hạn. Văn bằng nhãn hiệu Việt Nam có hiệu lực 10 năm từ ngày nộp đơn và gia hạn được.
- Ghi các nước bạn đang bán hàng, sắp bán hàng, đang gia công hoặc có đối tác phân phối. Đây là danh sách nước "có lợi ích thật".
- Kiểm xem đã có đơn quốc tế hay đơn nộp trực tiếp ở nước nào chưa, kể cả đơn do đối tác nộp hộ. Hỏi thẳng đối tác nếu nghi ngờ; đơn đứng tên đối tác không phải là đơn của bạn.
- Đánh dấu khoảng trống: nước có lợi ích thật mà chưa có quyền. Đó là danh sách việc cần cân nhắc, xếp theo mức rủi ro và ngân sách.
Phần tra trùng nhãn ở nước ngoài trước khi nộp đơn là một việc riêng; bạn có thể đọc thêm ở TraCuuThuongHieu.com. Còn chuyện làm đơn trong nước cho chắc tay trước khi đi ra thì NhanHieuVietNam.com có hướng dẫn chi tiết.
Những dấu hiệu cho thấy đã đến lúc tính chuyện ra nước ngoài
Không phải doanh nghiệp nào có một lô hàng xuất khẩu cũng cần đăng ký nhãn ở nước nhập khẩu. Nếu bạn bán nguyên liệu thô, hàng không mang nhãn riêng, hoặc làm gia công theo nhãn của khách, câu chuyện nhãn hiệu của bạn ở nước ngoài gần như chưa đặt ra.
Ngược lại, có vài tín hiệu nên coi là chuông báo: hàng của bạn lên kệ ở nước ngoài với chính nhãn của bạn; đối tác đề nghị làm phân phối độc quyền; bạn bắt đầu bán trên sàn thương mại điện tử của nước khác; cộng đồng người Việt ở một nước đã biết và hỏi mua nhãn của bạn; hoặc bạn thấy hàng nhái tên mình ở một chợ nước ngoài. Khi có một trong các tín hiệu này, câu hỏi không còn là "có cần không" mà là "nước nào trước và đi đường nào", chủ đề của các bài tiếp theo trong chuyên mục.
Câu hỏi thường gặp
Văn bằng nhãn hiệu Việt Nam có được các nước ASEAN tự động công nhận không?
Không. ASEAN chưa có văn bằng nhãn hiệu chung cho cả khối. Mỗi nước thành viên có cơ quan nhãn hiệu riêng và xét đơn theo luật riêng. Muốn được bảo hộ ở nước nào trong khối, bạn cần nộp đơn vào nước đó, trực tiếp hoặc chỉ định qua hệ thống Madrid nếu nước đó là thành viên.
Chưa có văn bằng, mới chỉ nộp đơn ở Việt Nam thì có đi ra nước ngoài được không?
Được. Đơn đang chờ xét ở Việt Nam đã có thể làm đơn cơ sở cho đơn Madrid, và cũng là mốc để tính quyền ưu tiên 6 tháng theo Công ước Paris. Rủi ro là nếu đơn Việt Nam sau đó bị từ chối hoặc thu hẹp trong 5 năm đầu thì đăng ký quốc tế bị ảnh hưởng theo.
Nhãn của mình đã có người đăng ký ở nước ngoài thì có kiện ngay được không?
Thường không thể kiện ngay theo kiểu xâm phạm, vì ở nước đó họ đang là chủ văn bằng. Đường đi thường là phản đối nếu đơn chưa được cấp, hoặc yêu cầu huỷ bỏ hay chấm dứt hiệu lực theo các căn cứ luật nước đó cho phép. Việc này cần đại lý tại chỗ và nên hỏi luật sư trước khi hành động.
Bán hàng online cho khách nước ngoài thì có cần đăng ký ở nước của khách không?
Tuỳ mức độ. Nếu chỉ thỉnh thoảng có đơn lẻ, nhiều doanh nghiệp tạm chưa đăng ký. Nếu bạn mở gian hàng trên sàn của nước đó, chạy quảng cáo nhắm khách ở đó hoặc doanh số đáng kể, thì nên cân nhắc nghiêm túc vì sàn thường đòi văn bằng nước sở tại để bảo vệ gian chính hãng.
Đăng ký tên miền quốc tế có thay được đăng ký nhãn hiệu ở nước ngoài không?
Không. Tên miền là một địa chỉ trên mạng được cấp theo cơ chế đăng ký tên miền, không phải quyền nhãn hiệu. Có tên miền không ngăn được ai đăng ký nhãn ở một nước, và ngược lại chủ nhãn ở nước đó đôi khi còn có cơ sở để đòi lại tên miền trùng với nhãn của họ.
Nhãn hiệu Việt Nam hết hạn thì quyền ở nước ngoài có mất theo không?
Với văn bằng nộp trực tiếp ở từng nước, mỗi văn bằng sống độc lập theo thời hạn của nước đó. Với đăng ký quốc tế Madrid, chỉ trong 5 năm đầu kể từ ngày đăng ký quốc tế, việc đăng ký cơ sở ở Việt Nam bị mất hiệu lực mới kéo theo đăng ký quốc tế; sau 5 năm, đăng ký quốc tế độc lập.