Phần lớn các nước, trong đó có Việt Nam, Trung Quốc, Nhật Bản và Hàn Quốc, trao quyền nhãn hiệu theo nguyên tắc nộp đơn trước: khi hai người cùng xin bảo hộ những nhãn trùng hoặc tương tự cho hàng hoá giống nhau, người nộp đơn trước được ưu tiên, bất kể ai dùng nhãn trước. Một số nước khác, ví dụ hay được nhắc là Hoa Kỳ, coi trọng việc sử dụng thật trên thị trường: quyền có thể phát sinh từ sử dụng, và việc đăng ký gắn chặt với chứng minh sử dụng.
Ranh giới giữa hai nhóm không tuyệt đối. Nước theo nguyên tắc nộp trước vẫn có những ngoại lệ bảo vệ người dùng trước trong vài trường hợp, và hầu như nước nào cũng có thể huỷ nhãn đã đăng ký mà không dùng trong thời gian dài. Bài này giải thích hai cách tiếp cận, vì sao doanh nghiệp xuất khẩu phải biết, và nên giữ bằng chứng gì ngay từ hôm nay.
Nộp đơn trước: ai nộp trước, người đó có lợi
Ở các nước theo nguyên tắc nộp đơn trước, quyền nhãn hiệu về cơ bản phát sinh từ việc đăng ký. Việc bạn đã bán hàng mang nhãn ở nước đó bao lâu thường không tự tạo ra độc quyền. Nếu một người khác nộp đơn trước cho nhãn tương tự, cùng loại hàng, và đơn đó không vướng căn cứ từ chối nào, họ có thể được cấp văn bằng và có quyền ngăn chính bạn tiếp tục dùng tên đó.
Đây là lý do các câu chuyện "nhãn Việt bị đăng ký mất ở nước ngoài" thường xảy ra ở các nước theo nguyên tắc nộp trước. Người chen trước không cần chứng minh mình đã dùng nhãn; họ chỉ cần nộp nhanh hơn. Để chống lại, chủ nhãn gốc phải dựa vào các ngoại lệ luật nước đó cho phép, như đăng ký với dụng ý xấu, người đại diện tự ý đăng ký, hay nhãn đã nổi tiếng, và mỗi ngoại lệ đều đòi chứng cứ.
Việt Nam cũng theo nguyên tắc này. Ai đã quen với thủ tục trong nước thì dễ hiểu tâm lý "nộp sớm cho chắc". Điều cần mở rộng là áp dụng đúng tâm lý ấy cho từng thị trường nước ngoài, vì văn bằng Việt Nam không giữ chỗ ở đó. Cần nhớ thêm: thứ tự xét theo ngày nộp đơn hoặc ngày ưu tiên, nên đơn ở Việt Nam nộp trong vòng 6 tháng trước đó vẫn có thể giúp bạn giữ chỗ ở nước thành viên Công ước Paris nếu bạn yêu cầu ưu tiên đúng cách.
Sử dụng trước: thị trường là nơi sinh ra quyền
Ở những hệ thống coi trọng sử dụng, quyền nhãn hiệu có thể phát sinh khi nhãn thực sự được dùng trong thương mại, ngay cả khi chưa đăng ký, dù phạm vi của quyền chưa đăng ký thường hẹp theo khu vực địa lý nơi nhãn được biết đến. Đăng ký vẫn rất có giá trị, nhưng thường đòi người nộp đơn chứng minh đã sử dụng hoặc có ý định sử dụng thật, và phải nộp tuyên bố hoặc bằng chứng sử dụng vào những mốc nhất định để giữ văn bằng.
Với doanh nghiệp Việt Nam, điều này có hai mặt. Mặt thuận: nếu bạn đã thật sự bán hàng ở thị trường đó trước, bạn có thể có cơ sở chống lại người nộp đơn sau. Mặt nghịch: bạn không thể đăng ký "để dành" một nhãn mà không có kế hoạch dùng, và nếu khai sử dụng không đúng sự thật, văn bằng có thể bị vô hiệu về sau.
Các yêu cầu cụ thể như thời điểm phải nộp tuyên bố sử dụng, loại bằng chứng được chấp nhận, hậu quả của việc khai sai, thay đổi theo từng nước và theo thời gian. Khi đi vào một nước cụ thể, hãy hỏi đại lý tại đó những câu này ngay từ đầu, kể cả khi nộp qua Madrid.
Nước nộp trước vẫn có chỗ cho người dùng trước
Nói "nộp trước là thắng" thì đơn giản quá. Hầu hết các nước theo nguyên tắc nộp đơn trước đều có vài cơ chế để người dùng trước, hoặc chủ nhãn gốc, không bị tước trắng quyền. Cơ chế thường gặp nhất là từ chối hoặc huỷ đơn nộp với dụng ý xấu, ví dụ người nộp biết rõ nhãn đang được người khác dùng và nộp để chiếm hoặc để bán lại. Thứ hai là quy định riêng với người đại diện, đại lý của chủ nhãn tự ý đăng ký nhãn của chủ dưới tên mình, xuất phát từ Công ước Paris. Thứ ba là bảo hộ nhãn hiệu nổi tiếng, kể cả khi chưa đăng ký ở nước đó.
Một số nước còn cho người đã dùng nhãn trước, một cách ngay tình, được tiếp tục dùng trong phạm vi cũ dù người khác có văn bằng sau. Quyền này thường hẹp: không mở rộng thêm hàng hoá, không mở rộng địa bàn, đôi khi không chuyển nhượng riêng được.
Tất cả các cơ chế này có chung một điểm: chúng là đường phòng thủ, đòi chứng cứ và thời gian, kết quả không chắc. Chúng hữu ích khi bạn đã lỡ chậm, nhưng không nên là kế hoạch chính. Chi tiết cách xử lý khi nhãn đã bị đăng ký trước được bàn ở chuyên mục riêng về nhãn Việt bị chiếm ở nước ngoài.
Đặt hai cách tiếp cận cạnh nhau
Bảng dưới mô tả xu hướng chung; từng nước có thể pha trộn và có ngoại lệ riêng.
| Câu hỏi | Hệ thống nộp đơn trước | Hệ thống coi trọng sử dụng |
|---|---|---|
| Quyền phát sinh từ đâu? | Chủ yếu từ đăng ký | Có thể từ sử dụng thật; đăng ký củng cố và mở rộng quyền |
| Đăng ký khi chưa dùng? | Thường được | Thường phải có ý định sử dụng thật và sau đó chứng minh sử dụng |
| Người dùng trước chưa đăng ký có được bảo vệ? | Hạn chế, qua một số ngoại lệ | Có, trong phạm vi nhất định |
| Rủi ro chính với doanh nghiệp Việt Nam | Bị chen trước đăng ký | Đăng ký bị nghi ngờ vì thiếu sử dụng |
| Việc nên làm | Nộp sớm ở thị trường trọng điểm | Giữ bằng chứng sử dụng có ngày tháng, khai đúng thực tế |
Điểm chung của cả hai: nhãn đã đăng ký mà không dùng liên tục trong một số năm thường có thể bị yêu cầu chấm dứt hiệu lực. Ở Việt Nam, khoảng thời gian đó là 5 năm liên tục; nước khác có mốc riêng, nên cần kiểm với đại lý tại chỗ.
Không dùng thì có thể mất: mặt kia của đăng ký
Nhiều doanh nghiệp nghĩ rằng đăng ký xong ở nước ngoài là có thể để đó. Thực tế, hầu hết các hệ thống, dù theo nguyên tắc nộp trước hay coi trọng sử dụng, đều cho phép bên thứ ba yêu cầu chấm dứt hiệu lực văn bằng của nhãn không được sử dụng liên tục trong một thời gian luật định mà không có lý do chính đáng. Đối thủ hoặc người muốn dùng tên đó có động lực rất rõ để làm việc này.
Ví dụ giả định: một công ty nước mắm ở Khánh Hoà đăng ký nhãn ở một nước châu Âu, bán vài lô rồi ngừng vì vướng kênh phân phối. Sáu năm sau, một nhà phân phối địa phương nộp yêu cầu chấm dứt văn bằng vì không sử dụng. Công ty cần chứng minh đã dùng nhãn thật sự trong khoảng thời gian liên quan, ở chính nước đó, cho chính hàng hoá đã đăng ký. Hoá đơn bán hàng ở Việt Nam hay ảnh hàng trên kệ ở nước khác thường không đủ.
Vì vậy đăng ký ở nước ngoài nên đi kèm một kế hoạch sử dụng ít nhất ở mức tối thiểu, và một hệ thống lưu giữ bằng chứng sử dụng theo từng nước.
Bằng chứng sử dụng nên giữ ngay từ hôm nay
Dù nước đến theo cách tiếp cận nào, bằng chứng sử dụng có ngày tháng rõ ràng luôn hữu ích: để chống người chen trước, để giữ văn bằng khỏi bị huỷ, và để đáp ứng yêu cầu của nước đòi chứng minh sử dụng. Nên lưu theo từng nước:
- Hoá đơn xuất khẩu, tờ khai hải quan, vận đơn thể hiện hàng mang nhãn được gửi tới nước đó, kèm ngày tháng.
- Hợp đồng và thư từ với nhà nhập khẩu, nhà phân phối có nhắc tên nhãn.
- Ảnh sản phẩm, bao bì thực tế bán tại nước đó, chụp ở điểm bán, ghi ngày và nơi chụp.
- Tài liệu quảng cáo, catalogue, gian hàng hội chợ tại nước đó.
- Dữ liệu bán hàng trên sàn thương mại điện tử nhắm khách nước đó, xuất định kỳ ra tệp lưu trữ.
- Thông tin về việc người tiêu dùng nước đó biết đến nhãn: bài báo, đánh giá, giải thưởng, nếu có.
Bằng chứng nên lưu ở nơi doanh nghiệp kiểm soát, không chỉ trong hộp thư của một nhân viên. Khi tranh chấp xảy ra nhiều năm sau, người phụ trách cũ có thể đã nghỉ việc.
Áp dụng vào kế hoạch xuất khẩu
Thị trường theo nguyên tắc nộp trước và có nguy cơ bị chen. Ưu tiên nộp sớm, tốt nhất trước khi tên nhãn được giới thiệu với đối tác ở đó. Đây là nhóm mà chờ đợi gây thiệt hại nhiều nhất.
Thị trường coi trọng sử dụng. Chuẩn bị bằng chứng sử dụng thật trước khi đến các mốc phải khai, và chỉ đăng ký cho hàng hoá thực sự bán hoặc có kế hoạch rõ ràng. Khai danh mục rộng hơn thực tế là rủi ro, không phải lợi thế.
Thị trường đã đăng ký nhưng ngừng bán. Xem lại khả năng duy trì sử dụng tối thiểu, hoặc chấp nhận rủi ro văn bằng bị chấm dứt. Đừng để văn bằng chỉ nằm trên giấy rồi bất ngờ khi bị yêu cầu huỷ.
Doanh nghiệp làm gia công cho đối tác nước ngoài. Nếu bạn sản xuất hàng mang nhãn của khách, việc sử dụng đó là của khách, không tạo ra quyền gì cho bạn. Khi muốn ra hàng nhãn riêng ở cùng thị trường, hãy coi đó là một nhãn mới, nộp đơn như người mới và tránh tên gần với nhãn của khách.
Nước nào cũng vậy. Đối chiếu quy định cụ thể với đại lý tại chỗ trước mỗi quyết định lớn; bài này chỉ nêu nguyên lý chung, không thay cho tư vấn về một nước cụ thể.
Câu hỏi thường gặp
Việt Nam theo nguyên tắc nộp đơn trước hay sử dụng trước?
Việt Nam theo nguyên tắc nộp đơn trước: khi có nhiều đơn cho nhãn trùng hoặc tương tự, cùng loại hàng, đơn có ngày nộp hoặc ngày ưu tiên sớm nhất được xét cấp. Ngoại lệ chính là nhãn hiệu nổi tiếng, được bảo hộ không cần đăng ký khi đáp ứng tiêu chí luật định.
Đã bán hàng ở nước ngoài nhiều năm thì có tự động có quyền nhãn hiệu ở đó không?
Ở nước theo nguyên tắc nộp trước thì thường không. Ở nước coi trọng sử dụng, bạn có thể có một số quyền từ sử dụng, nhưng phạm vi thường hẹp và chứng minh tốn kém. Trong cả hai trường hợp, đăng ký vẫn là cách chắc nhất để có quyền rõ ràng.
Nộp đơn qua Madrid có thoát được yêu cầu chứng minh sử dụng không?
Không. Khi chỉ định một nước đòi tuyên bố ý định hoặc chứng minh sử dụng, đăng ký quốc tế ở nước đó vẫn phải đáp ứng yêu cầu của nước đó. Madrid chỉ gom thủ tục nộp đơn, không thay luật nội dung của nước chỉ định.
Bán qua sàn thương mại điện tử nước ngoài có được coi là sử dụng nhãn ở nước đó không?
Có thể được, nếu hàng thật sự được chào bán và giao cho khách ở nước đó dưới nhãn của bạn. Nhưng mỗi cơ quan đánh giá bằng chứng theo cách riêng, nên hãy lưu đơn hàng, địa chỉ giao và hình ảnh trang bán có ngày tháng rõ ràng.
Đối tác nhập khẩu dùng nhãn của mình thì việc sử dụng đó được tính cho ai?
Thường được tính cho chủ nhãn nếu đối tác dùng với sự đồng ý của bạn, nhất là khi có hợp đồng ghi rõ. Không có hợp đồng, ranh giới mờ và đối tác có thể nhận việc sử dụng đó về mình. Đây là lý do hợp đồng phân phối nên có điều khoản nhãn hiệu.