Hiểu lầm phổ biến nhất về bảo hộ nhãn hiệu ở nước ngoài là tin rằng có một "văn bằng quốc tế" bảo hộ ở mọi nơi. Thực tế không có văn bằng nào như vậy: mỗi nước tự quyết định có bảo hộ nhãn của bạn hay không, kể cả khi bạn nộp qua hệ thống Madrid. Từ hiểu lầm gốc này mọc ra nhiều hiểu lầm khác, và mỗi cái đều có thể khiến doanh nghiệp mất nhãn ở một thị trường mà không hay biết.
Bài này gom bảy hiểu lầm hay gặp nhất khi doanh nghiệp Việt Nam đưa nhãn ra nước ngoài, đặt cạnh sự thật và việc nên làm. Mỗi mục được giữ ở mức nguyên lý; khi áp vào một nước cụ thể, bạn cần kiểm với đại lý tại nước đó.
Hiểu lầm 1: "Có văn bằng ở Việt Nam là được bảo hộ khắp nơi"
Văn bằng nhãn hiệu do Cục Sở hữu trí tuệ cấp chỉ có hiệu lực trong lãnh thổ Việt Nam. Đây là nguyên tắc lãnh thổ, áp dụng ở hầu như mọi nước. Người khác ở Hàn Quốc, Úc hay Đức hoàn toàn có thể đăng ký cùng tên cho cùng loại hàng nếu bạn chưa có quyền ở đó.
Hiểu lầm này thường được củng cố bởi câu nói "nhãn đã được bảo hộ" trong các tài liệu quảng bá, mà không nói rõ bảo hộ ở đâu. Khi đọc hồ sơ nhãn hiệu của chính mình hoặc của đối tác, hãy luôn hỏi thêm: bảo hộ ở nước nào, cho những hàng hoá nào, đến khi nào.
Một biến thể của hiểu lầm này là tin rằng doanh nghiệp nước ngoài phải "xin phép" chủ nhãn Việt Nam trước khi đăng ký tên giống. Không có cơ chế tự động nào như vậy. Cơ quan nhãn hiệu nước ngoài chỉ đối chiếu với những nhãn đã có trong hệ thống của họ; văn bằng Việt Nam không nằm trong cơ sở dữ liệu đó, trừ khi bạn đã có đăng ký quốc tế chỉ định nước ấy.
Việc nên làm: lập bảng hiện trạng nhãn theo từng nước, ghi số văn bằng hoặc số đăng ký quốc tế, danh mục và ngày hết hạn. Nước nào trong kế hoạch kinh doanh mà chưa có dòng nào trong bảng là khoảng trống cần xử lý.
Hiểu lầm 2: "Đăng ký quốc tế Madrid là một văn bằng chung cho nhiều nước"
Đăng ký quốc tế qua hệ thống Madrid đúng là có một số đăng ký, một ngày đăng ký, một lịch gia hạn. Nhưng về bản chất, nó là một bó các quyền quốc gia: ở mỗi nước được chỉ định, quyền có hiệu lực như thể bạn đã nộp đơn thẳng vào nước đó, và chịu sự xét duyệt theo luật nước đó.
Hệ quả là một đăng ký quốc tế có thể được bảo hộ đầy đủ ở Nhật, bị từ chối một phần ở Úc và bị từ chối hoàn toàn ở một nước khác. Ngược lại với văn bằng khu vực như nhãn hiệu EU, nơi một văn bằng sống hay chết cùng lúc cho cả khối.
Cũng vì là bó quyền quốc gia, phạm vi bảo hộ ở từng nước có thể khác nhau: một nước chấp nhận toàn bộ danh mục, nước khác chỉ chấp nhận sau khi bạn thu hẹp một số hàng hoá. Hồ sơ quốc tế ghi lại từng quyết định này, và chính những ghi chép đó, chứ không phải giấy chứng nhận ban đầu, cho biết bạn thực sự có gì ở mỗi nước.
Việc nên làm: khi nhận giấy chứng nhận đăng ký quốc tế, đừng coi đó là điểm kết thúc. Theo dõi tình trạng ở từng nước chỉ định trên công cụ theo dõi của WIPO, đến khi từng nước hoặc đã tuyên bố cấp bảo hộ, hoặc đã hết thời hạn được phép từ chối.
Hiểu lầm 3 và 4: chuyện số đăng ký và chuyện người ở nước ngoài
Hiểu lầm 3: "Có số đăng ký quốc tế là đã được bảo hộ ở các nước chỉ định". Số đăng ký quốc tế chỉ cho biết WIPO đã ghi nhận đơn hợp lệ về hình thức. Mỗi nước chỉ định vẫn có 12 hoặc 18 tháng, tuỳ tuyên bố của nước đó, để xét và gửi thông báo từ chối tạm thời. Trong thời gian này, tình trạng ở từng nước vẫn đang mở.
Sự thật kèm theo. Một nước im lặng đến hết hạn mà không gửi từ chối thì thường được hiểu là chấp nhận bảo hộ, nhưng nhiều nước gửi tuyên bố cấp bảo hộ rõ ràng. Cách đọc từng loại sự kiện trên hồ sơ quốc tế được bàn ở chuyên mục tra và theo dõi đăng ký quốc tế.
Hiểu lầm 4: "Đi Madrid thì không bao giờ cần đại lý nước ngoài". Khâu nộp đơn qua Cục Sở hữu trí tuệ đúng là không cần đại lý nước ngoài. Nhưng khi một nước gửi từ chối tạm thời, nhận đơn phản đối, hoặc khi cần thực thi quyền, phần lớn các nước yêu cầu bạn trả lời qua người hành nghề được phép tại đó.
Việc nên làm. Khi lập ngân sách đi Madrid, chừa một khoản dự phòng cho việc trả lời từ chối ở vài nước. Chọn trước đại lý tiềm năng ở những nước quan trọng để khi có thư từ chối, bạn không phải tìm người vội trong lúc hạn đang chạy.
Hiểu lầm 5: "Để đối tác bên đó đăng ký hộ cũng như mình đăng ký"
Đây có lẽ là hiểu lầm gây thiệt hại nhiều nhất. Nhà nhập khẩu hoặc nhà phân phối ở nước ngoài đôi khi đề nghị "để bên em đăng ký cho nhanh, quen thủ tục bên này". Nếu đơn đứng tên họ, về mặt pháp lý họ là chủ nhãn ở nước đó. Khi quan hệ còn tốt, không ai để ý. Khi quan hệ đổ vỡ, bạn có thể không được bán chính hàng của mình dưới tên của mình ở thị trường đó.
Nhiều nước, theo tinh thần Công ước Paris, có cơ chế cho chủ nhãn gốc phản đối hoặc yêu cầu huỷ bỏ việc người đại diện, đại lý tự ý đăng ký nhãn dưới tên mình. Nhưng việc chứng minh và thủ tục tốn thời gian, và kết quả phụ thuộc chứng cứ.
Việc nên làm: đơn ở nước ngoài nên đứng tên doanh nghiệp của bạn, hoặc một pháp nhân bạn kiểm soát. Nếu đối tác hỗ trợ thủ tục, họ chỉ nên là người được uỷ quyền, và hợp đồng phải ghi rõ nhãn thuộc về ai, đối tác phải chuyển lại nếu đã lỡ đăng ký.
Hiểu lầm 6 và 7: ký hiệu ® và nhãn nổi tiếng
Hiểu lầm 6: "Có văn bằng ở Việt Nam thì in ký hiệu ® trên bao bì bán đi đâu cũng được". Ký hiệu ® thường được hiểu là nhãn đã đăng ký tại nơi hàng được bán. Ở một số nước, dùng ® cho nhãn chưa đăng ký tại đó có thể bị coi là thông tin sai lệch và bị xử lý. Quy định cụ thể khác nhau theo nước.
Việc nên làm với ký hiệu. Với bao bì dùng cho nhiều thị trường, hãy kiểm danh sách nước đã có văn bằng trước khi in ®. Nếu chưa chắc, nhiều doanh nghiệp chọn không in ký hiệu trên bao bì xuất khẩu, hoặc in theo từng lô cho thị trường đã có văn bằng.
Hiểu lầm 7: "Nhãn đã nổi tiếng ở Việt Nam thì nước ngoài cũng phải bảo hộ". Bảo hộ nhãn hiệu nổi tiếng là có thật trong Công ước Paris và luật nhiều nước, nhưng mức độ nổi tiếng được đánh giá trong giới tiêu dùng của chính nước đang xét. Một nhãn rất quen ở Việt Nam có thể hoàn toàn xa lạ với người tiêu dùng Úc.
Việc nên làm. Đừng dựa vào sự nổi tiếng như kế hoạch bảo hộ. Hãy đăng ký ở những thị trường quan trọng; bảo hộ nhãn nổi tiếng chỉ nên là lá chắn phụ trong tranh chấp.
Vì sao những hiểu lầm này tồn tại lâu
Phần lớn doanh nghiệp vừa và nhỏ chỉ làm thủ tục nhãn hiệu một hai lần trong đời, và lần đầu thường là ở Việt Nam. Kinh nghiệm trong nước, nơi văn bằng do một cơ quan cấp và có hiệu lực trên toàn lãnh thổ, dễ được ngầm áp sang chuyện quốc tế. Thêm vào đó, các cụm từ như "đăng ký quốc tế", "bảo hộ toàn cầu" hay xuất hiện trong lời chào dịch vụ, nghe gọn nhưng che mất bản chất từng nước xét riêng.
Nguyên nhân thứ hai là độ trễ của hậu quả. Một nhãn bị người khác đăng ký ở nước ngoài có thể nằm im nhiều năm, đến khi doanh nghiệp mở rộng hoặc đổi đối tác mới lộ ra. Lúc đó người quyết định ban đầu có khi đã không còn ở vị trí cũ, và bài học không được ghi lại.
Cách chữa đơn giản nhất là đưa bảng hiện trạng nhãn theo từng nước vào tài liệu quản trị của doanh nghiệp, cập nhật mỗi khi có thị trường mới hoặc có thư từ cơ quan nhãn hiệu nước ngoài, và cho người phụ trách xuất khẩu đọc được bảng này.
Bảng tóm lược bảy hiểu lầm
Để dễ chia sẻ trong nội bộ, bảng dưới gói lại bảy hiểu lầm cùng sự thật ngắn gọn.
| Hiểu lầm | Sự thật |
|---|---|
| Văn bằng Việt Nam bảo hộ khắp nơi | Chỉ có hiệu lực trong lãnh thổ Việt Nam |
| Đăng ký Madrid là văn bằng chung | Là bó quyền quốc gia, mỗi nước xét riêng |
| Có số đăng ký quốc tế là xong | Còn chờ từng nước xét trong 12 hoặc 18 tháng |
| Đi Madrid không cần đại lý nước ngoài | Không cần khi nộp, thường cần khi bị từ chối hay tranh chấp |
| Đối tác đăng ký hộ cũng được | Đơn đứng tên ai, người đó là chủ nhãn ở nước đó |
| In ® ở đâu cũng được | Chỉ nên in ở nơi đã có văn bằng |
| Nổi tiếng ở Việt Nam là được bảo hộ ở nước ngoài | Mức nổi tiếng xét tại chính nước đó |
Nếu bạn đang ở trong tình huống cụ thể, chẳng hạn đối tác đã đăng ký nhãn dưới tên họ, nên hỏi luật sư trên AI Cố Vấn (aicovan.com) hoặc người làm nghề sở hữu công nghiệp trước khi trao đổi tiếp với đối tác, để không vô tình làm yếu đi chứng cứ của mình.
Câu hỏi thường gặp
Có tổ chức nào cấp một văn bằng nhãn hiệu có hiệu lực toàn thế giới không?
Không. WIPO quản lý hệ thống Madrid để nộp đơn tập trung, nhưng không cấp văn bằng có hiệu lực toàn cầu. Các văn bằng khu vực như nhãn hiệu EU chỉ có hiệu lực trong khu vực đó. Mỗi nước vẫn giữ quyền quyết định bảo hộ trên lãnh thổ của mình.
Nhận được giấy chứng nhận đăng ký quốc tế từ WIPO thì đã dùng được ký hiệu ® ở các nước chỉ định chưa?
Nên thận trọng. Giấy chứng nhận đăng ký quốc tế chưa có nghĩa là mọi nước chỉ định đã chấp nhận. Chỉ nên coi nhãn đã được bảo hộ ở một nước khi nước đó tuyên bố cấp bảo hộ hoặc đã hết thời hạn từ chối mà không có thông báo từ chối.
Đối tác đã lỡ đăng ký nhãn dưới tên họ thì có nên làm ầm lên ngay không?
Không nên hành động vội. Trước hết hãy thu thập chứng cứ về việc bạn là người tạo và dùng nhãn trước, hợp đồng, thư từ giữa hai bên. Sau đó tìm hiểu các đường luật nước đó cho phép và cân nhắc đàm phán chuyển nhượng lại. Trường hợp này nên có luật sư hỗ trợ.
Văn bằng EU có giúp bảo hộ ở Anh không?
Không còn. Từ đầu năm 2021, sau khi Anh rời Liên minh châu Âu, văn bằng nhãn hiệu EU không còn hiệu lực tại Anh. Doanh nghiệp muốn bảo hộ ở Anh cần có quyền riêng tại Anh, nộp trực tiếp hoặc chỉ định qua Madrid.
Đăng ký ở nước ngoài có giúp chặn hàng nhái sản xuất ở Việt Nam không?
Không trực tiếp. Hàng nhái sản xuất và bán ở Việt Nam do văn bằng Việt Nam điều chỉnh. Văn bằng nước ngoài giúp bạn hành động khi hàng nhái được bán hoặc nhập khẩu vào nước đó, tuỳ cơ chế thực thi của từng nước.