Có, nhưng trong phạm vi rất hẹp. Công ước Paris và Hiệp định TRIPS yêu cầu các nước thành viên bảo hộ nhãn hiệu nổi tiếng kể cả khi nhãn đó chưa đăng ký tại nước họ. Điều kiện then chốt là nhãn phải được coi là nổi tiếng tại chính nước đó, trong nhóm công chúng liên quan, theo đánh giá của cơ quan có thẩm quyền nước đó. Nổi tiếng ở Việt Nam không tự động là nổi tiếng ở Hàn Quốc hay Đức.
Với đa số doanh nghiệp Việt Nam, bảo hộ nhãn nổi tiếng ở nước ngoài là lá chắn cuối cùng khi tranh chấp đã xảy ra, không phải kế hoạch bảo hộ. Bài này giải thích cơ chế, cách các nước thường đánh giá mức độ nổi tiếng, khi nào lá chắn này có cơ hội dùng được, và vì sao đăng ký vẫn là con đường chính. Phần tiêu chí công nhận nhãn nổi tiếng trong luật Việt Nam được NhanHieuVietNam.com bàn riêng.
Cơ sở pháp lý của việc bảo hộ nhãn nổi tiếng ở nước ngoài
Điều 6bis Công ước Paris buộc các nước thành viên từ chối hoặc huỷ đăng ký, và cấm sử dụng, nhãn là bản sao chép, bắt chước hoặc bản dịch có khả năng gây nhầm lẫn với một nhãn mà cơ quan có thẩm quyền của nước đó coi là nổi tiếng tại nước đó, thuộc về người được hưởng Công ước, dùng cho hàng hoá trùng hoặc tương tự. Bảo hộ này không đòi nhãn đã được đăng ký tại nước đó.
Hiệp định TRIPS của WTO tiếp nhận nguyên tắc này và mở rộng thêm: áp dụng cho cả dịch vụ, nêu rõ khi đánh giá phải xét sự hiểu biết về nhãn trong nhóm công chúng liên quan, kể cả hiểu biết có được nhờ quảng bá, và trong một số điều kiện bảo hộ cả với hàng hoá, dịch vụ không tương tự nếu nhãn đã được đăng ký. Cách mỗi nước cụ thể hoá các chuẩn này trong luật quốc gia rất khác nhau.
Như vậy, khung quốc tế có tồn tại thật. Câu hỏi thực tế là nhãn của bạn có vượt qua được ngưỡng "nổi tiếng tại nước đó" hay không, và bạn có đủ chứng cứ để thuyết phục cơ quan nước đó hay không.
Vì sao "nổi tiếng ở Việt Nam" chưa đủ
Mức độ nổi tiếng được xét theo lãnh thổ. Cơ quan nước ngoài hỏi: người tiêu dùng hoặc giới kinh doanh liên quan ở nước họ có biết nhãn này không. Doanh số, quảng cáo, giải thưởng ở Việt Nam chỉ có giá trị gián tiếp, nếu chứng minh được chúng tạo ra sự nhận biết ở nước kia.
Nhóm công chúng liên quan thường hẹp hơn ta nghĩ. Với một loại đặc sản, nhóm liên quan có thể là người mua lẻ thực phẩm châu Á ở nước đó. Nếu nhãn chỉ được biết trong cộng đồng người Việt ở nước ngoài, các cơ quan thường đánh giá rất thận trọng việc đó có đủ để coi là nổi tiếng hay không.
Ngưỡng nổi tiếng nhìn chung cao. Phần lớn các nhãn được công nhận nổi tiếng trong thực tiễn quốc tế là những nhãn có mặt rộng rãi nhiều năm ở nhiều thị trường. Doanh nghiệp vừa và nhỏ hiếm khi đạt ngưỡng này ở nước ngoài.
Chi phí chứng minh lớn. Bạn phải gom chứng cứ tại nước đó: số liệu bán hàng, quảng cáo, khảo sát nhận biết, bài báo, và thường phải dịch, xác nhận theo yêu cầu của nước đó. Chi phí này có thể vượt xa chi phí nộp một đơn đăng ký từ đầu.
Những chứng cứ thường được xem xét
Các nước dùng tiêu chí khác nhau, nhưng nhóm chứng cứ dưới đây thường xuất hiện khi đánh giá mức độ nổi tiếng. Bảng chỉ mang tính tham khảo; danh sách cụ thể cần hỏi đại lý tại nước đó.
| Nhóm chứng cứ | Ví dụ cụ thể | Lưu ý khi chuẩn bị |
|---|---|---|
| Thời gian và phạm vi sử dụng tại nước đó | Hoá đơn, tờ khai nhập khẩu, hợp đồng phân phối nhiều năm | Phải thể hiện chính nhãn, tại chính nước đó |
| Quảng bá tại nước đó | Chi phí quảng cáo, chiến dịch, gian hàng hội chợ | Có ngày tháng và chứng minh được phạm vi tiếp cận |
| Mức độ nhận biết | Khảo sát người tiêu dùng do bên độc lập thực hiện | Phương pháp khảo sát thường bị bên kia phản bác kỹ |
| Thị phần và doanh số | Số liệu bán lẻ, xếp hạng ngành | Cần nguồn có thể kiểm chứng |
| Ghi nhận của bên thứ ba | Bài báo, đánh giá, giải thưởng tại nước đó | Truyền thông Việt Nam ít trọng lượng nếu không lan tới nước đó |
| Lịch sử bảo vệ quyền | Các quyết định, bản án đã công nhận hoặc bảo vệ nhãn | Quyết định ở nước khác chỉ có giá trị tham khảo |
Nhìn vào bảng, có thể thấy gần như mọi chứng cứ đều đòi bạn đã hoạt động thật sự và lâu dài tại nước đó. Đó cũng là lý do bảo hộ nhãn nổi tiếng hiếm khi giúp được nhãn mới ra thị trường.
Khi nào lá chắn này có cơ hội dùng được
Có vài tình huống mà viện dẫn nhãn nổi tiếng không phải là vô vọng. Thứ nhất, nhãn của bạn đã bán nhiều năm ở nước đó qua nhà phân phối, có hệ thống bán lẻ rộng, có quảng bá đáng kể, nhưng vì sơ suất mà chưa đăng ký, và người khác vừa nộp đơn. Thứ hai, nhãn của bạn đã đăng ký ở nước đó và người khác dùng tên tương tự cho hàng hoá khác loại; lúc này mức độ nổi tiếng giúp mở rộng phạm vi bảo vệ. Thứ ba, ở một số nước, việc viện dẫn nổi tiếng được kết hợp với lập luận về dụng ý xấu của bên đăng ký.
Trong cả ba, nhãn nổi tiếng hiếm khi là căn cứ duy nhất. Đại lý tại nước đó thường kết hợp nhiều căn cứ: dụng ý xấu, quan hệ đại diện, quyền có trước theo sử dụng nếu luật cho phép, cạnh tranh không lành mạnh. Căn cứ nào mạnh nhất tuỳ vào chứng cứ bạn có.
Ví dụ giả định: một thương hiệu bánh tráng ở Tây Ninh đã bán ổn định 8 năm vào một nước châu Âu qua một nhà phân phối, có mặt trong nhiều chuỗi siêu thị châu Á. Khi một công ty khác ở đó nộp đơn cho tên gần giống, thương hiệu có khả năng chứng minh mức nhận biết trong nhóm người mua thực phẩm châu Á. Dù vậy, kết quả vẫn phụ thuộc cách cơ quan nước đó đánh giá, và chi phí theo đuổi là đáng kể.
Việc nên làm nếu đã lỡ chưa đăng ký ở thị trường quan trọng
Nếu bạn nhận ra nhãn chưa được bảo hộ ở một nước mà hàng đã bán lâu năm, đừng chờ có tranh chấp mới gom chứng cứ:
- Nộp đơn đăng ký ngay nếu tên chưa bị ai đăng ký, thay vì trông vào bảo hộ nhãn nổi tiếng.
- Gom và lưu ngay chứng cứ sử dụng, quảng bá, doanh số tại nước đó theo từng năm, kể cả bản lưu dữ liệu bán hàng trực tuyến.
- Đề nghị nhà phân phối cung cấp dữ liệu bán lẻ, chi phí quảng cáo họ đã bỏ ra cho nhãn của bạn, và ghi nhận trong hợp đồng rằng việc quảng bá đó là cho nhãn của bạn.
- Theo dõi công báo nhãn hiệu nước đó, hoặc nhờ đại lý theo dõi, để phát hiện đơn trùng trong thời gian còn phản đối được.
- Nếu đã có đơn trùng, hỏi luật sư trên AI Cố Vấn (aicovan.com) hoặc người làm nghề tại nước đó về các căn cứ có thể kết hợp, trước khi gửi bất kỳ thư cảnh báo nào.
Mục tiêu là đưa mình từ thế chứng minh nổi tiếng, vốn khó, sang thế chủ văn bằng, vốn dễ hơn nhiều.
Mặt ngược lại: tôn trọng nhãn nổi tiếng của người khác
Nguyên tắc bảo hộ nhãn nổi tiếng cũng áp ngược lên doanh nghiệp Việt Nam. Khi đặt tên cho sản phẩm xuất khẩu, tránh những tên gần với nhãn nổi tiếng quốc tế, kể cả trong ngành hàng khác. Ở nhiều nước, nhãn nổi tiếng đã đăng ký được bảo vệ cả với hàng hoá không tương tự khi việc sử dụng gợi ra mối liên hệ và có thể gây hại cho chủ nhãn.
Một cái tên nghe vui tai, gợi nhắc một thương hiệu toàn cầu, có thể dùng được ở chợ trong nước nhưng sẽ bị từ chối hoặc bị phản đối ngay khi ra nước ngoài, thậm chí khiến lô hàng bị giữ lại ở cửa khẩu nước nhập khẩu. Chọn một tên riêng, có khả năng phân biệt thật sự, vừa dễ đăng ký vừa tránh được rủi ro này.
Điều này cũng đúng với việc dịch hay phiên âm tên nhãn sang ngôn ngữ nước đến: một bản dịch tình cờ trùng hoặc gần với nhãn nổi tiếng ở đó có thể gặp đúng vấn đề như trên. Trước khi chốt tên cho thị trường mới, nên nhờ người làm nghề tra cả bản gốc lẫn các bản dịch, phiên âm dự kiến.
Câu hỏi nên đặt cho đại lý tại nước đó
Khi cân nhắc viện dẫn nhãn nổi tiếng ở một nước cụ thể, những câu hỏi dưới đây giúp bạn nhanh chóng biết lá chắn này có đáng theo đuổi hay không:
- Luật nước này đánh giá mức độ nổi tiếng theo những tiêu chí nào, và nhóm công chúng liên quan với ngành hàng của bạn được xác định thế nào?
- Cơ quan nhãn hiệu hay toà án là nơi đánh giá, và có cần một thủ tục công nhận riêng không?
- Với chứng cứ hiện có, khả năng được công nhận ở mức nào, và còn thiếu loại chứng cứ gì?
- Có căn cứ nào khác mạnh hơn để kết hợp, như dụng ý xấu, quan hệ đại diện, sử dụng trước?
- Thời hạn để phản đối hoặc yêu cầu huỷ đơn trùng là bao lâu, và đã trôi qua bao nhiêu?
- Chi phí được cấu thành từ những hạng mục nào: dịch thuật, xác nhận giấy tờ, khảo sát, phí cơ quan, phí đại lý?
Câu trả lời trung thực của đại lý cho những câu này thường đủ để bạn quyết định: theo đuổi, đàm phán, hay đổi tên cho thị trường đó.
Câu hỏi thường gặp
Nhãn được công nhận nổi tiếng ở Việt Nam có giúp gì khi tranh chấp ở nước ngoài không?
Có giá trị tham khảo nhưng không quyết định. Cơ quan nước ngoài xét mức độ nổi tiếng tại nước họ. Quyết định công nhận ở Việt Nam có thể là một phần trong bộ chứng cứ, đặc biệt nếu kết hợp với chứng cứ cho thấy danh tiếng đó lan tới công chúng nước kia.
Nhãn chỉ nổi tiếng trong cộng đồng người Việt ở nước ngoài có được coi là nổi tiếng không?
Tuỳ nước và tuỳ ngành hàng. Một số cơ quan có thể xét nhóm công chúng liên quan là người mua loại hàng đó, trong đó cộng đồng người Việt chiếm phần lớn. Nhưng nhìn chung đây là lập luận khó và cần đại lý tại nước đó đánh giá.
Bảo hộ nhãn nổi tiếng có thời hạn không?
Nhãn nổi tiếng chưa đăng ký không có thời hạn bảo hộ như văn bằng, nhưng nó chỉ được bảo vệ khi còn nổi tiếng. Về quyền yêu cầu huỷ đăng ký trùng, Công ước Paris để các nước đặt thời hạn tối thiểu, và không giới hạn thời gian với đăng ký có dụng ý xấu.
Có thể xin công nhận nhãn nổi tiếng ở nước ngoài trước khi có tranh chấp không?
Một số nước có cơ chế ghi nhận hoặc danh sách nhãn nổi tiếng, nhưng nhiều nước chỉ xét mức độ nổi tiếng trong từng vụ việc cụ thể. Cách làm cụ thể và giá trị của việc ghi nhận khác nhau theo nước, nên hỏi đại lý tại nước đó.
Doanh nghiệp nhỏ có nên tốn công chứng minh nhãn nổi tiếng không?
Thường không nên coi đó là kế hoạch chính. Chi phí chứng minh có thể lớn hơn nhiều chi phí nộp đơn, kết quả khó đoán. Hãy dùng ngân sách để đăng ký ở các thị trường quan trọng; chỉ viện dẫn nổi tiếng khi đã có tranh chấp và chứng cứ thật sự mạnh.
Đăng ký nhãn ở nước ngoài rồi thì danh tiếng còn quan trọng không?
Vẫn quan trọng. Khi đã có văn bằng, danh tiếng giúp mở rộng phạm vi bảo vệ sang hàng hoá khác loại ở một số nước, và giúp chống những đơn đăng ký tên gần giống. Vì vậy việc lưu chứng cứ quảng bá và doanh số vẫn đáng làm đều đặn.