Doanh nghiệp Việt Nam muốn bảo hộ nhãn hiệu ở nước ngoài có ba con đường chính: nộp đơn trực tiếp vào cơ quan nhãn hiệu của từng nước, nộp một đơn quốc tế theo hệ thống Madrid qua Cục Sở hữu trí tuệ rồi chỉ định các nước muốn bảo hộ, hoặc nộp một đơn vào hệ thống khu vực để có một văn bằng hiệu lực cho cả một nhóm nước, như nhãn hiệu Liên minh châu Âu.
Ba con đường này không loại trừ nhau. Nhiều doanh nghiệp kết hợp: dùng Madrid cho phần lớn thị trường, nộp trực tiếp ở nước không tham gia Madrid hoặc nơi cần xử lý đơn kỹ, và dùng văn bằng khu vực khi bán vào cả một khối. Bài này giải thích từng đường vận hành thế nào, hợp với ai, và những điểm dễ hiểu sai khi chọn.
Đường thứ nhất: nộp trực tiếp vào từng nước
Đây là cách cổ điển: bạn thuê một đại lý sở hữu công nghiệp tại nước muốn bảo hộ, chuẩn bị hồ sơ theo yêu cầu của nước đó, nộp bằng ngôn ngữ của nước đó và theo dõi đơn đến khi có văn bằng. Mỗi nước một đơn, một số đơn, một văn bằng, một lịch gia hạn riêng.
Ưu điểm lớn nhất là mỗi đơn được may đo cho thị trường. Danh mục hàng hoá có thể viết theo cách cơ quan nước đó quen chấp nhận, dấu hiệu có thể là phiên bản phù hợp ngôn ngữ địa phương mà không cần giống hệt đơn ở Việt Nam. Đơn cũng không phụ thuộc vào số phận đơn Việt Nam, nên nếu đơn trong nước gặp trục trặc thì văn bằng nước ngoài vẫn đứng vững.
Nhược điểm là chi phí và công quản lý tăng theo số nước. Năm nước là năm đại lý, năm bộ giấy uỷ quyền có thể phải hợp pháp hoá, năm lịch theo dõi. Ngoài ra đây là con đường bắt buộc khi nước bạn cần không tham gia hệ thống Madrid; danh sách thành viên thay đổi theo thời gian nên cần kiểm thông tin hiện hành của WIPO trước khi quyết định.
Đường thứ hai: hệ thống Madrid
Hệ thống Madrid do Tổ chức Sở hữu trí tuệ thế giới (WIPO) quản lý, dựa trên Thoả ước Madrid và Nghị định thư Madrid. Việt Nam là thành viên của cả hai, và gia nhập Nghị định thư năm 2006. Doanh nghiệp Việt Nam nộp một đơn quốc tế qua Cục Sở hữu trí tuệ, dựa trên đơn hoặc văn bằng ở Việt Nam, bằng một trong ba ngôn ngữ Anh, Pháp, Tây Ban Nha, rồi chỉ định các nước thành viên muốn bảo hộ.
Sau khi WIPO ghi nhận đăng ký quốc tế, mỗi nước được chỉ định tự xét đơn theo luật của mình và có một khoảng thời gian, 12 hoặc 18 tháng tuỳ tuyên bố của nước đó, để gửi thông báo từ chối tạm thời. Nước nào không từ chối trong hạn, hoặc đã tuyên bố cấp bảo hộ, thì nhãn được bảo hộ ở nước đó như một văn bằng quốc gia.
Điểm mạnh của Madrid là một đơn, một ngôn ngữ, một số đăng ký, một lần gia hạn cho nhiều nước, và có thể chỉ định thêm nước về sau. Điểm cần cân nhắc là sự phụ thuộc vào đăng ký cơ sở trong 5 năm đầu: đơn Việt Nam bị từ chối, huỷ hay thu hẹp trong thời gian đó thì đăng ký quốc tế bị thu hẹp hoặc mất theo, dù có thể chuyển đổi thành đơn quốc gia trong 3 tháng. Chi tiết từng cơ chế được đi sâu ở chuyên mục về hệ thống Madrid.
Đường thứ ba: hệ thống nhãn hiệu khu vực
Một số nhóm nước lập ra cơ quan chung cấp một văn bằng có hiệu lực trên cả khu vực. Ví dụ quen thuộc nhất là nhãn hiệu Liên minh châu Âu do Văn phòng Sở hữu trí tuệ Liên minh châu Âu (EUIPO) cấp: một đơn, một văn bằng, hiệu lực đồng thời ở mọi nước thành viên EU. Cần nhớ từ đầu năm 2021, sau khi Vương quốc Anh rời EU, văn bằng EU không còn bao phủ Anh; muốn bảo hộ ở Anh phải có quyền riêng tại đó.
Ngoài EU còn có Benelux (một văn bằng cho Bỉ, Hà Lan và Luxembourg) và OAPI (Tổ chức Sở hữu trí tuệ châu Phi, một văn bằng cho nhiều nước châu Phi chủ yếu nói tiếng Pháp). Một số hệ thống khu vực khác, như ARIPO ở châu Phi, vận hành theo kiểu chỉ định nước thành viên trong một đơn chung chứ không phải một văn bằng thống nhất hoàn toàn.
Văn bằng khu vực có tính "một khối": nó sống hay chết cùng lúc ở mọi nước trong khu vực. Một người có nhãn có trước chỉ ở một nước thành viên cũng có thể đủ để chặn cả đơn khu vực của bạn. Đổi lại, khi đã được cấp, bạn có quyền trên một thị trường rất rộng với một văn bằng duy nhất. ASEAN hiện chưa có văn bằng nhãn hiệu chung, nên nhiều người nghe "nhãn hiệu khu vực" dễ tưởng có một tấm bằng cho cả Đông Nam Á; thực tế là chưa.
Đặt ba con đường cạnh nhau
Bảng dưới so sánh theo những tiêu chí doanh nghiệp vừa và nhỏ thường quan tâm. Phí và thời hạn cụ thể thay đổi theo từng nước, từng thời điểm nên không ghi số ở đây.
| Tiêu chí | Nộp từng nước | Madrid | Văn bằng khu vực |
|---|---|---|---|
| Số đơn phải lo | Một đơn mỗi nước | Một đơn quốc tế, nhiều nước chỉ định | Một đơn cho cả khu vực |
| Cần đơn ở Việt Nam làm gốc | Không bắt buộc | Bắt buộc | Không bắt buộc |
| Ngôn ngữ nộp | Ngôn ngữ nước đó | Anh, Pháp hoặc Tây Ban Nha | Theo quy định khu vực |
| Cần đại lý nước ngoài lúc nộp | Thường có | Thường chưa, chỉ cần khi bị từ chối hoặc có tranh chấp | Thường có, tuỳ khu vực |
| Rủi ro dây chuyền | Không, mỗi văn bằng độc lập | Phụ thuộc đơn cơ sở 5 năm đầu | Một nhãn có trước ở một nước có thể chặn cả khu vực |
| Hợp với | Ít nước, cần may đo, nước ngoài Madrid | Nhiều nước, danh mục ổn định | Bán vào cả một khối thị trường |
Có một điểm giao giữa hai đường sau: nhãn hiệu EU có thể được chỉ định qua Madrid như một "bên" thành viên. Nghĩa là bạn có thể đi Madrid nhưng vẫn nhận văn bằng hiệu lực toàn EU, kết hợp được ưu điểm của cả hai.
Chọn đường theo hoàn cảnh: vài nguyên tắc
Đơn Việt Nam còn yếu thì cân nhắc kỹ trước khi đi Madrid. Nếu nhãn của bạn có nguy cơ bị phản đối hoặc bị từ chối một phần ở Việt Nam, sự phụ thuộc 5 năm biến rủi ro trong nước thành rủi ro ở mọi nước chỉ định. Nộp trực tiếp ở một hai nước quan trọng nhất có thể an toàn hơn.
Danh mục hàng hoá đặc thù thì nộp trực tiếp dễ chịu hơn. Một số nước đòi cách viết danh mục rất cụ thể. Đơn Madrid phải theo danh mục của đơn cơ sở, nên khi nước chỉ định không chấp nhận cách viết, bạn vẫn phải thuê đại lý ở đó để trả lời, và lợi thế "một đơn" giảm đi.
Nhiều nước, danh mục phổ thông thì Madrid thường gọn nhất. Doanh nghiệp bán một dòng thực phẩm hay mỹ phẩm sang năm sáu nước thành viên, với danh mục rõ ràng, thường được lợi nhiều từ việc một đơn, một lịch gia hạn.
Bán vào cả EU thì cân nhắc văn bằng EU trước văn bằng từng nước. Trừ khi bạn chỉ quan tâm một hai nước trong khối, hoặc tra cứu cho thấy có nhiều nhãn có trước rải rác trong EU khiến đơn khu vực dễ bị chặn.
Kết hợp là bình thường. Một kế hoạch tốt thường trộn cả ba: Madrid cho nhóm nước chính, nộp trực tiếp cho nước ngoài hệ thống, văn bằng khu vực khi hợp. Việc chọn nước và chia đợt được bàn kỹ ở chuyên mục chọn nước và lộ trình.
Những hiểu sai hay gặp khi so sánh ba đường
Khi nghe tư vấn hay đọc báo giá, bạn sẽ gặp vài cách nói dễ gây hiểu lầm. Nên tách bạch chúng ngay từ đầu.
- "Đăng ký quốc tế" không phải là một văn bằng toàn cầu. Nó là một bó quyền quốc gia gom chung dưới một số đăng ký, mỗi nước chỉ định quyết định riêng.
- "Madrid rẻ hơn" không phải lúc nào cũng đúng. Khi nhiều nước gửi từ chối tạm thời và bạn phải thuê đại lý trả lời ở từng nơi, tổng chi phí có thể tiến gần đường nộp trực tiếp.
- "Nộp trực tiếp chắc hơn" cũng không tuyệt đối. Đơn nộp trực tiếp vẫn bị xét, vẫn có thể bị từ chối; nó chỉ tránh được rủi ro dây chuyền từ đơn Việt Nam.
- "Có văn bằng EU là bảo hộ cả châu Âu" là sai. EU không phải toàn châu Âu; Anh, Thuỵ Sĩ, Na Uy và nhiều nước khác nằm ngoài.
- "Đi Madrid thì không cần đại lý nước ngoài" chỉ đúng ở khâu nộp. Khi có từ chối tạm thời, phản đối hay tranh chấp, bạn gần như luôn cần người hành nghề tại nước đó.
Dù chọn đường nào, hiệu lực cuối cùng vẫn do từng nước quyết định theo luật của họ. Không ai có thể hứa chắc nhãn được bảo hộ ở mọi nơi.
Ví dụ giả định: một doanh nghiệp, ba con đường cùng lúc
Ví dụ giả định: một công ty mỹ phẩm thiên nhiên ở Thành phố Hồ Chí Minh có văn bằng nhãn chữ tại Việt Nam đã ba năm, danh mục gọn trong nhóm mỹ phẩm. Kế hoạch ba năm tới là bán sang Nhật Bản, Hàn Quốc, Úc, vài nước EU và một nước Đông Nam Á chưa tham gia Madrid ở thời điểm lập kế hoạch (tên nước để trống vì danh sách thành viên cần kiểm lại khi làm thật).
Phương án hợp lý thường trông như sau. Với Nhật Bản, Hàn Quốc, Úc và EU, công ty đi một đơn Madrid dựa trên văn bằng Việt Nam, trong đó EU được chỉ định như một bên thành viên, nên chỉ một đơn mà có quyền ở cả khối EU. Vì văn bằng Việt Nam đã ổn định, rủi ro phụ thuộc 5 năm ở mức chấp nhận được. Với nước Đông Nam Á ngoài Madrid, công ty thuê đại lý tại chỗ nộp trực tiếp. Nếu sau này mở thêm thị trường là thành viên Madrid, công ty chỉ định thêm trên cùng đăng ký quốc tế thay vì làm đơn mới.
Ví dụ này cũng cho thấy một điều ít người tính: ngân sách không chỉ nằm ở lúc nộp. Mỗi nước có thể gửi thông báo từ chối, và mỗi lần như vậy là một khoản trả lời qua đại lý. Lập kế hoạch nên chừa phần dự phòng cho khâu này, thay vì chỉ cộng phí nộp đơn.
Câu hỏi thường gặp
Có thể vừa nộp Madrid vừa nộp trực tiếp cho cùng một nước không?
Về nguyên tắc có thể, nhưng hiếm khi cần và dễ tạo chồng chéo. Trường hợp hay gặp hơn là đã có văn bằng quốc gia ở một nước từ trước, sau đó đi Madrid; hệ thống Madrid có cơ chế để đăng ký quốc tế thay thế văn bằng quốc gia cũ mà vẫn giữ quyền có từ trước.
Nước muốn bảo hộ không thuộc Madrid thì làm sao?
Khi đó chỉ còn đường nộp trực tiếp vào nước đó qua đại lý tại chỗ, hoặc qua hệ thống khu vực nếu nước đó là thành viên. Danh sách thành viên Madrid thay đổi theo thời gian, nên trước khi lập kế hoạch hãy kiểm danh sách hiện hành trên trang của WIPO.
Nhãn hiệu EU có cần đơn ở Việt Nam làm gốc không?
Nếu nộp trực tiếp vào EUIPO thì không cần đơn gốc ở Việt Nam. Nếu chỉ định EU qua hệ thống Madrid thì đơn quốc tế vẫn phải dựa trên đơn hoặc văn bằng Việt Nam như mọi chỉ định khác, và chịu sự phụ thuộc 5 năm đầu.
Doanh nghiệp nhỏ chỉ bán sang một nước thì nên chọn đường nào?
Với một nước duy nhất, nộp trực tiếp thường đơn giản và dễ kiểm soát. Madrid phát huy lợi thế khi số nước tăng lên hoặc khi bạn dự định mở rộng trong vài năm tới, vì có thể chỉ định thêm nước sau này trên cùng đăng ký quốc tế.
Ba con đường có khác nhau về thời hạn bảo hộ không?
Đăng ký quốc tế Madrid có hiệu lực 10 năm và gia hạn mỗi lần 10 năm. Văn bằng quốc gia và văn bằng khu vực theo thời hạn của luật nơi cấp; phần lớn hệ thống phổ biến cũng dùng chu kỳ 10 năm nhưng bạn nên kiểm với đại lý tại nước đó.
Có cần thuê người làm nghề ngay từ đầu không?
Với đơn Madrid đơn giản, doanh nghiệp có kinh nghiệm có thể tự nộp qua Cục Sở hữu trí tuệ. Với đơn nộp trực tiếp ra nước ngoài, bạn gần như luôn cần đại lý tại nước đó. Khi nhãn đã có dấu hiệu xung đột, nên có người làm nghề ngay từ khâu chọn đường.